Dziś na Cyprze nie jeżdżą pociągi, ale przez 46 lat wyspa miała kolej. Cyprus Government Railway, czyli Cypryjska Kolej Rządowa, była linią wąskotorową o rozstawie szyn zaledwie 2 stóp i 6 cali (762 mm) i działała od października 1905 do 31 grudnia 1951 roku. Jej 122 km łączyły port w Famaguście z Nikozją, a dalej biegły na zachód przez Morfu do Evrychou u podnóża gór Troodos, z 39 stacjami i przystankami po drodze. Tory rozebrano dawno temu, ale zachowało się dość, by ruszyć śladami kolei przez całą wyspę.

Linię otwierano etapami. Wysoki komisarz, sir Charles King-Harman, otworzył pierwszy odcinek, z Famagusty do Nikozji, 21 października 1905 roku; tory dotarły do Morfu w 1907 roku, a do Evrychou 14 czerwca 1915 roku. Tablice na stacjach były trójjęzyczne, po grecku, turecku i angielsku, a niektóre stacje pełniły też funkcję centrali telefonicznej, telegrafu lub poczty. Pociągi woziły drewno z lasów Troodos, towary przez port w Famaguście, rudę dla Cyprus Mines Corporation oraz pocztę, a przez cały okres działalności kolej przewiozła ponad 7,3 miliona pasażerów i prawie 3,2 miliona ton towarów.

Nigdy nie była szybka. Według muzeum podróż z Famagusty do Nikozji trwała od dwóch do trzech godzin, a bujna trawa, która rosła tam, gdzie z lokomotyw kapała woda, zwabiała na tory owce i kozy, wstrzymując pociągi. Kolej nigdy nie przyniosła zysku. Ostatnie pięć mil do Evrychou porzucono pod koniec 1931 roku, a od 1948 roku pociągi docierały na zachód tylko do lotniska w Nikozji. Lepsze drogi przypieczętowały jej los: ostatni pociąg odjechał z Nikozji 31 grudnia 1951 roku o 14:57 i dotarł do Famagusty o 16:38, a duża część późniejszej drogi z Nikozji do Famagusty powstała na dawnym nasypie kolejowym.

Gdzie zobaczyć jej ślady dziś

Zacznij od Muzeum Kolei Cypryjskich (Cyprus Railways Museum) w Evrychou, rolniczym centrum doliny Solea, około 50 km na południowy zachód od Nikozji, po północnej stronie gór Troodos. Z dawnej stacji końcowej przetrwał tylko główny budynek; Departament Starożytności odrestaurował go i prowadzi w nim muzeum. W środku zobaczysz oryginalne dokumenty, rysunki, fotografie i przedmioty związane z koleją, a także modele głównych stacji i taboru. Za budynkiem odbudowano peron i odcinek toru z oryginalnych szyn, a pod wiatą na dziedzińcu stoją wagon towarowy i ręczna drezyna, którą niegdyś kontrolowano linię.

Wstęp jest bezpłatny. Departament Starożytności otwiera muzeum codziennie, od 08:30 do 16:00 w okresie od 16 września do 15 kwietnia oraz od 09:30 do 17:00 od 16 kwietnia do 15 września, a parter, ogród i toalety są dostępne dla osób na wózkach. We wsi brązowe drogowskazy prowadzą od głównej drogi. Z Nikozji jedź drogą B9 w stronę Troodos, a z Limassol drogą B8 w stronę Troodos, a potem B9 w dół przez Kakopetrię. Zrób z tego całodniową wycieczkę i zajrzyj do Kakopetrii, kilka minut w górę doliny, gdzie Agios Nikolaos tis Stegis jest jednym z dziesięciu malowanych kościołów Troodos wpisanych na Listę światowego dziedzictwa UNESCO.

W Nikozji linia biegła przez Kaimakli, tuż za murami starego miasta, a dawny nasyp kolejowy stał się tam parkiem linearnym Kaimakli, urządzonym między 1995 a 1998 rokiem. Wzdłuż ścieżki ułożono z powrotem odcinki szyn i ustawiono tablice ze starymi zdjęciami i rozkładami jazdy, więc to łatwy spacer przez historię kolei. Wagon towarowy z muzeum, numer 152, odrestaurowano najpierw dla tego parku w 1995 roku, zanim ostatecznie trafił do Evrychou.

Duża część dawnej trasy leży dziś na okupowanej przez Turcję północy, w tym Famagusta, gdzie linia zaczynała się w porcie, oraz Morfu; wizyta oznacza przejście przez jeden z oficjalnych punktów przejścia z paszportem lub dowodem osobistym. W Famaguście Lokomotywę nr 1, niewielki parowóz tendrzak zbudowany w Leeds przez Hunslet Engine Company w 1904 roku, zachowano jako pomnik po zamknięciu kolei i do dziś stoi na cokole przed dawnym budynkiem stacji przy bulwarze Polatpaşa. Gdy linię rozbierano, dziesięć z jej dwunastu lokomotyw sprzedano razem z szynami.

Na południu wyspy Kalavasos, między Larnaką a Limassol, przypomina o innej kolei. Od 1938 do 1978 roku Hellenic Mining Company prowadziła własną linię wąskotorową z kopalń w pobliżu wsi do Vasiliko na wybrzeżu, 12 km niżej, przewożąc rudę miedzi, piryt i gips. Jedna z jej lokomotyw, z doczepionymi wagonikami na rudę, stoi od 1997 roku na starym moście kolejowym nad rzeką Vasilikos przy wjeździe do wsi.

Razem Evrychou, Kaimakli, Famagusta i Kalavasos opowiadają rozdział z życia wyspy, który łatwo przeoczyć. Jeśli Cypr przyciąga Cię na dłużej niż na wakacje, nasza pomoc w relokacji zajmie się praktyczną stroną przeprowadzki.