Σήμερα η Κύπρος δεν έχει τρένα, όμως για 46 χρόνια είχε σιδηρόδρομο. Ο Κυπριακός Κυβερνητικός Σιδηρόδρομος, μια γραμμή στενού εύρους με απόσταση μόλις 2 ποδιών και 6 ιντσών (762 χιλιοστά) ανάμεσα στις ράγες, λειτούργησε από τον Οκτώβριο του 1905 ως τις 31 Δεκεμβρίου 1951. Τα 122 χιλιόμετρά του ένωναν το λιμάνι της Αμμοχώστου με τη Λευκωσία και συνέχιζαν δυτικά, μέσω της Μόρφου, ως την Ευρύχου στους πρόποδες του Τροόδους, με 39 σταθμούς και στάσεις στη διαδρομή. Οι ράγες ξηλώθηκαν πριν από πολλά χρόνια, όμως σώζονται αρκετά ίχνη για μια ενδιαφέρουσα διαδρομή σε όλο το νησί.
Η γραμμή άνοιξε σταδιακά. Ο Ύπατος Αρμοστής, σερ Τσαρλς Κινγκ-Χάρμαν, εγκαινίασε το πρώτο τμήμα, από την Αμμόχωστο ως τη Λευκωσία, στις 21 Οκτωβρίου 1905· οι ράγες έφτασαν στη Μόρφου το 1907 και στην Ευρύχου στις 14 Ιουνίου 1915. Οι πινακίδες των σταθμών ήταν γραμμένες στα ελληνικά, στα τουρκικά και στα αγγλικά, και ορισμένοι σταθμοί λειτουργούσαν επίσης ως τηλεφωνικά κέντρα, τηλεγραφεία ή ταχυδρομεία. Τα τρένα μετέφεραν ξυλεία από τα δάση του Τροόδους, εμπορεύματα μέσω του λιμανιού της Αμμοχώστου, μετάλλευμα για την Cyprus Mines Corporation και την αλληλογραφία του νησιού, και σε όλη τη διάρκεια λειτουργίας του ο σιδηρόδρομος μετέφερε περισσότερους από 7,3 εκατομμύρια επιβάτες και σχεδόν 3,2 εκατομμύρια τόνους εμπορευμάτων.
Ταχύς δεν ήταν ποτέ. Σύμφωνα με το μουσείο, η διαδρομή από την Αμμόχωστο στη Λευκωσία διαρκούσε δύο με τρεις ώρες, και το πλούσιο χορτάρι που φύτρωνε εκεί όπου έσταζε νερό από τις μηχανές τραβούσε πρόβατα και κατσίκια πάνω στη γραμμή, καθυστερώντας τα τρένα. Ο σιδηρόδρομος δεν έβγαλε ποτέ κέρδος. Τα τελευταία πέντε μίλια ως την Ευρύχου εγκαταλείφθηκαν στα τέλη του 1931, και από το 1948 τα τρένα έφταναν δυτικά μόνο ως το αεροδρόμιο της Λευκωσίας. Οι καλύτεροι δρόμοι έδωσαν τη χαριστική βολή: το τελευταίο τρένο αναχώρησε από τη Λευκωσία στις 14:57 στις 31 Δεκεμβρίου 1951 και έφτασε στην Αμμόχωστο στις 16:38, ενώ μεγάλο μέρος του μεταγενέστερου δρόμου Λευκωσίας-Αμμοχώστου χτίστηκε πάνω στην παλιά χάραξη της γραμμής.
Πού θα δείτε τα ίχνη του σιδηροδρόμου σήμερα
Ξεκινήστε από το Μουσείο Κυπριακού Σιδηροδρόμου στην Ευρύχου, το γεωργικό κέντρο της κοιλάδας της Σολέας, περίπου 50 χλμ. νοτιοδυτικά της Λευκωσίας, στη βόρεια πλευρά του Τροόδους. Από τον παλιό τερματικό σταθμό σώθηκε μόνο το κεντρικό κτήριο· το Τμήμα Αρχαιοτήτων το αποκατέστησε και το λειτουργεί ως μουσείο. Μέσα θα δείτε πρωτότυπα έγγραφα, σχέδια, φωτογραφίες και αντικείμενα του σιδηροδρόμου, καθώς και μακέτες των κύριων σταθμών και του τροχαίου υλικού. Πίσω από το κτήριο η αποβάθρα και ένα τμήμα της γραμμής ξαναφτιάχτηκαν με τις αυθεντικές ράγες, ενώ ένα φορτηγό βαγόνι και μια χειροκίνητη δρεζίνα, που χρησιμοποιούνταν για την επιθεώρηση της γραμμής, εκτίθενται κάτω από ένα στέγαστρο στην αυλή.
Η είσοδος είναι δωρεάν. Το Τμήμα Αρχαιοτήτων ανοίγει το μουσείο καθημερινά, 08:30 με 16:00 από 16 Σεπτεμβρίου έως 15 Απριλίου και 09:30 με 17:00 από 16 Απριλίου έως 15 Σεπτεμβρίου, ενώ το ισόγειο, ο κήπος και οι τουαλέτες είναι προσβάσιμα σε χρήστες αναπηρικού αμαξιδίου. Μέσα στο χωριό, καφέ πινακίδες σας οδηγούν από τον κεντρικό δρόμο. Από τη Λευκωσία πάρτε τον B9 προς Τρόοδος· από τη Λεμεσό τον B8 προς Τρόοδος και μετά τον B9 προς τα κάτω, μέσω Κακοπετριάς. Κάντε το ημερήσια εκδρομή με στάση στην Κακοπετριά, λίγα λεπτά πιο πάνω στην κοιλάδα, όπου ο Άγιος Νικόλαος της Στέγης είναι μία από τις δέκα ζωγραφιστές εκκλησίες του Τροόδους στον Κατάλογο Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO.
Στη Λευκωσία η γραμμή περνούσε από το Καϊμακλί, λίγο έξω από τα τείχη της παλιάς πόλης, και η παλιά χάραξη εκεί έγινε το Γραμμικό Πάρκο Καϊμακλίου, που διαμορφώθηκε από το 1995 ως το 1998. Κατά μήκος του μονοπατιού έχουν τοποθετηθεί ξανά κομμάτια ράγας, μαζί με πινακίδες με παλιές φωτογραφίες και δρομολόγια, κι έτσι είναι ένας εύκολος περίπατος στην ιστορία του σιδηροδρόμου. Το φορτηγό βαγόνι του μουσείου, με αριθμό 152, αποκαταστάθηκε αρχικά για αυτό το πάρκο το 1995, πριν καταλήξει τελικά στην Ευρύχου.
Μεγάλο μέρος της παλιάς διαδρομής βρίσκεται σήμερα στα κατεχόμενα, μαζί με την Αμμόχωστο, όπου η γραμμή ξεκινούσε από το λιμάνι, και τη Μόρφου· για να τις επισκεφθείτε πρέπει να περάσετε από ένα από τα επίσημα σημεία διέλευσης με διαβατήριο ή ταυτότητα. Στην Αμμόχωστο, η ατμομηχανή αρ. 1, μια μικρή ατμομηχανή που κατασκευάστηκε στο Λιντς από την Hunslet Engine Company το 1904, διατηρήθηκε ως μνημείο όταν έκλεισε ο σιδηρόδρομος και στέκει ακόμη πάνω σε βάθρο μπροστά από το παλιό κτήριο του σταθμού, στη λεωφόρο Polatpaşa. Όταν διαλύθηκε η γραμμή, δέκα από τις δώδεκα ατμομηχανές της πουλήθηκαν μαζί με τις ράγες.
Πίσω στον νότο, η Καλαβασός, ανάμεσα στη Λάρνακα και τη Λεμεσό, θυμίζει έναν άλλο σιδηρόδρομο. Από το 1938 ως το 1978 η Ελληνική Μεταλλευτική Εταιρεία λειτουργούσε δική της γραμμή στενού εύρους από τα μεταλλεία της κοντά στο χωριό ως το Βασιλικό στην ακτή, 12 χλμ. πιο κάτω, μεταφέροντας μετάλλευμα χαλκού, σιδηροπυρίτη και γύψο. Μία από τις μηχανές της, με βαγονέτα μεταλλεύματος πίσω της, στέκει από το 1997 πάνω στην παλιά σιδηροδρομική γέφυρα του ποταμού Βασιλικού, στην είσοδο του χωριού.
Μαζί, η Ευρύχου, το Καϊμακλί, η Αμμόχωστος και η Καλαβασός αφηγούνται ένα κεφάλαιο της ζωής του νησιού που εύκολα σας ξεφεύγει. Αν η Κύπρος σας κερδίζει για κάτι περισσότερο από διακοπές, η βοήθεια μετεγκατάστασης που προσφέρουμε αναλαμβάνει την πρακτική πλευρά της μετακόμισης.
