Starożytni Cypryjczycy często chowali zmarłych w komorach wykutych w miękkiej skale wyspy i wiele z tych grobów można zwiedzać do dziś. Najbardziej znane są Groby Królewskie w Pafos, nekropolia hellenistycznego i rzymskiego Nea Pafos, gdzie od III wieku p.n.e. wykuwano w skale dziedzińce otoczone kolumnami doryckimi. Zasługują na osobną wizytę, a nasz przewodnik po Grobach Królewskich prowadzi przez nie grób po grobie. Ten przewodnik opisuje resztę: mniejsze i bardziej niezwykłe groby wykute w skale od Pafos po Ayia Napa, niektóre z wolnym wstępem.

Zacznij od alei Apostolou Pavlou w Kato Pafos, około kilometra od portu, przy katakumbie Agia Solomoni. Kamienne schody prowadzą w dół na mały otwarty dziedziniec, wokół którego wykuto w skale pięć komór, skromny zespół grobów komorowych z okresu hellenistycznego. Później chrześcijanie urządzili w nim sanktuarium. Komora zachodnia ma absydę i resztki malowideł ściennych z XII wieku, a wśród graffiti wyrytych w tynku są imiona krzyżowców z XIII wieku. Inna komora, kilka stopni niżej, kryje mały basen zasilany źródłem. W średniowieczu było to popularne miejsce pielgrzymek, znane też jako kaplica Siedmiu Machabeuszy.

Święta jest czczona jako matka siedmiu braci machabejskich, a tradycja mówi, że ukryła się w jaskini przed rzymskimi prześladowaniami, została w niej zamurowana i wyszła żywa, gdy jaskinię otwarto 200 lat później. Na skale nad katakumbą rośnie stare drzewo obwieszone kolorowymi szmatkami, chusteczkami i kawałkami ubrań, które zostawiają ludzie liczący na uzdrowienie z choroby; ten zwyczaj trwa do dziś. Kościół obchodzi swoje święto 1 sierpnia.

Około 20 km w górę wybrzeża od Pafos, koło Pegei, sanktuarium Agios Georgios na przylądku Drepanon było niegdyś rozległą osadą rzymską i wczesnochrześcijańską. Prawdopodobnie zawijały tu statki wiozące zboże z Egiptu do Konstantynopola, a osada rozkwitła za Justyniana I, który panował od 527 do 565 roku n.e. Jej nekropolia z grobami wykutymi w skale ciągnie się wzdłuż krawędzi stromego klifu nad zachodnim i północno-zachodnim brzegiem. Departament Starożytności zwraca też uwagę na osobliwe ponowne użycie: podziemny grób rzymski, do którego prowadzą schody, posłużył później do zbierania ścieków z łaźni. Odkopane stanowisko z trzema bazylikami z VI wieku kosztuje 2,50 € i jest otwarte codziennie, od połowy września do połowy kwietnia od 08:30 do 16:00, a latem od 09:30 do 17:00, według Departamentu Starożytności.

Tuż na wschód od Limassol starożytne miasto-królestwo Amathous miało dwie nekropolie, jedną na wschód, a drugą na zachód od miasta, z grobami wykutymi w skale od okresu geometrycznego po rzymski. Brytyjscy archeolodzy A.H. Smith i J.L. Myres odkopali wiele z nich w 1893 i 1894 roku, a część bogatych znalezisk można dziś oglądać w Okręgowym Muzeum Archeologicznym w Limassol. Na północnym skraju wzgórza akropolu grób znany jako grób Ariadny, prawdopodobnie z XI wieku p.n.e., jest najstarszym śladem obecności człowieka w tym miejscu. Jego nazwa nawiązuje do mitu, według którego Tezeusz zostawił ciężarną Ariadnę w Amathous pod opieką miejscowych kobiet. We wczesnochrześcijańskich czasach na wschodnim skraju nekropolii wschodniej urządzono w jaskini kaplicę poświęconą św. Barbarze, uzdrowicielce. Stanowisko jest otwarte codziennie od 08:30 do 17:00 zimą i do 19:30 latem, ostatni bilet sprzedawany jest o 19:00, a wstęp kosztuje 2,50 €.

W Larnace grób wykuty w skale wciąż jest miejscem modlitwy. Mały kościół Panagia Faneromeni przy alei Faneromeni pochodzi z początku XX wieku i zastąpił średniowieczny kościół w tym samym miejscu. Pod nim znajduje się jaskinia, pierwotnie grób wykuty w skale, która służyła jako wczesnochrześcijański kościół. Jej wiek jest sporny: regionalna organizacja turystyczna Larnaki uważa ją za najpewniej mykeńską, natomiast w 2012 roku, gdy prace kanalizacyjne przy alei odsłoniły kolejne groby z okresu fenickiego, z VI do IV wieku p.n.e., archeolodzy datowali katakumbę na IV wiek p.n.e. i uznali, że nowe groby mogą być jej przedłużeniem. Miejscu przypisuje się moc uzdrawiania: osoby cierpiące na bóle głowy lub inne dolegliwości obchodzą kościół trzy razy dookoła i zostawiają kawałek ubrania albo kosmyk włosów, a kobiety, których partnerzy są za granicą, przychodzą modlić się o ich bezpieczeństwo. Obok starego kościoła stoi dziś większy, nowoczesny kościół.

Przy alei Nissi, na zachodnim krańcu Ayia Napa, leżą groby Makronissos. Stanowisko obejmuje 19 grobów wykutych w skale z okresu hellenistycznego i rzymskiego, a także małe sanktuarium, proste prostokątne ogrodzenie z dużych, nieregularnych bloków, oraz starożytny kamieniołom. Większość komór jest niemal identyczna: prostokątne wejście, niegdyś zamykane jedną lub dwiema kamiennymi płytami, prowadzi do komory z prostokątnym wykopem pośrodku i trzema ławami po bokach. Groby były plądrowane od 1872 roku, ale archeolodzy uważają, że zmarłych składano w glinianych sarkofagach przykrytych trzema płaskimi dachówkami, a resztki stosów pogrzebowych znalezione na powierzchni wskazują na greckie zwyczaje pogrzebowe. Stanowisko jest otwarte codziennie przez cały rok od 09:00 do 17:00, a wstęp jest bezpłatny.

Kilka praktycznych wskazówek. Załóż buty o dobrej przyczepności na wykute w skale stopnie, a poza miesiącami zimowymi zabierz wodę i kapelusz. Agia Solomoni i Panagia Faneromeni to czynne sanktuaria, więc ubierz się skromnie i mów cicho, jeśli ktoś się modli. Godziny otwarcia Departamentu Starożytności są inne w święta, dlatego przed specjalnym wyjazdem sprawdź jego stronę internetową.

Na Cyprze grób liczący ponad dwa tysiące lat może stać tuż przy ruchliwej alei, jak pokazują Agia Solomoni i Panagia Faneromeni. Jeśli myślisz o tym, by zamieszkać na wyspie, nasza pomoc w relokacji zajmie się praktycznymi sprawami, a ty w tym czasie możesz zwiedzać.