UNESCO zalicza mozaiki Nea Pafos „do najwspanialszych przykładów na świecie” i podaje, że obejmują one okres od hellenistycznego po bizantyjski. Według Wiceministerstwa Kultury najczęściej odwiedzanym stanowiskiem archeologicznym na Cyprze jest Pafos, od 1980 roku na Liście światowego dziedzictwa, a drugim Kurion, którego nie ma ani na Liście światowego dziedzictwa, ani na jej liście wstępnej. Ich posadzki, z bogami i herosami, polowaniami i winobraniem oraz licznymi czysto geometrycznymi kobiercami, zdobiły domy zamożnych, budynki publiczne i kościoły. Poza tymi dwoma parkami w wiejskim kościele niedaleko Larnaki zachowała się mozaika ścienna z 6. wieku, a fragmenty innej, zabranej z kościoła na okupowanej północy, przechowywane są w Nikozji.

Kato Pafos: Dionizos, Tezeusz, Ajon i Orfeusz

Najbogatszy zespół znajduje się w Parku Archeologicznym Kato Pafos na południowo-zachodnim wybrzeżu. Na fragmenty mozaik natrafiono przypadkiem podczas prac niwelacyjnych w 1962 roku, a prowadzone później wykopaliska Departamentu Starożytności Cypru odsłoniły Dom Dionizosa, zbudowany pod koniec 2. wieku n.e. i opuszczony po trzęsieniach ziemi w 4. wieku. Z jego 2 000 metrów kwadratowych 556 zajmują mozaikowe posadzki ze scenami mitologicznymi, scenami winobrania i polowań: Dionizos powracający w triumfie z Indii na rydwanie zaprzężonym w dwie pantery, Ikarios obok inskrypcji o treści „pierwsi pijący wino” oraz polowanie, w którym pojawia się muflon, największe endemiczne zwierzę Cypru. Przy wejściu leży znacznie starsza mozaika z otoczaków przedstawiająca morskiego potwora Scyllę, wykonana pod koniec 4. lub na początku 3. wieku p.n.e. i odkryta w 1977 roku podczas budowy zadaszenia.

Od 1965 roku prowadzi tu wykopaliska misja Uniwersytetu Warszawskiego; to najdłużej trwające zagraniczne wykopaliska na Cyprze. W badanej przez nią Willi Tezeusza, domu liczącym ponad 100 pomieszczeń, uważanym za rezydencję namiestnika Cypru, okrągły panel przedstawia Tezeusza tuż przed zabiciem Minotaura, za nim Labirynt uosobiony jako starzec, a nad nimi Ariadnę i Kretę; mozaikę tę ułożono na samym końcu 3. lub na początku 4. wieku n.e. Późniejsze posadzki przedstawiają Posejdona i Amfitrytę oraz, zachowaną tylko częściowo, pierwszą kąpiel Achillesa. W 1983 roku misja odkryła Dom Ajona, w którego pomieszczeniu z apsydą znajduje się mozaika nazywana przez Departament Starożytności najbardziej spektakularną w Pafos: pięć paneli przedstawiających nowo narodzonego Dionizosa, Ledę z łabędziem, konkurs piękności między Kasjopeją a Nereidami, Apollina i Marsjasza oraz Triumf Dionizosa. W Domu Orfeusza widać Orfeusza wśród zwierząt, a w sąsiednim pomieszczeniu Herkulesa z lwem nemejskim i Amazonkę z koniem.

Kurion: Eustolios, Achilles i gladiatorzy

Kurion, starożytne miasto-królestwo na klifach około 19 km na zachód od Limassol, przy drodze do Pafos, to drugi obowiązkowy punkt programu. Muzeum Uniwersytetu Pensylwanii prowadziło tu wykopaliska od 1933 do 1954 roku, z przerwą na czas wojny, a Departament Starożytności między 1975 a 1998 rokiem odkopał agorę, Dom Gladiatorów i dwie bazyliki. Dom Eustoliosa, z końca 4. lub z początku 5. wieku n.e., znajduje się pod dachem. Inskrypcja przy wejściu głosi „Wejdź do domostwa w dobrej wierze i z radością”, inna mówi, że dom opasują „wielce czcigodne znaki Chrystusa”, pośród wczesnochrześcijańskich symboli, takich jak ryba, kuropatwa i paw, a trzecia odnotowuje, że Eustolios podarował miastu łaźnie. W łaźniach jedna z posadzek, złożona z czterech paneli, ma dwa wzory geometryczne, kuropatwę i popiersie młodej kobiety trzymającej coś, co wydaje się wzorcem miary o długości niemal dokładnie jednej późnorzymskiej stopy, z podpisem Ktisis, czyli Stworzenie.

Dom Achillesa, willa z pierwszej połowy 4. wieku n.e. z centralnym dziedzińcem perystylowym, ma posadzkę, na której Odyseusz przebrany za kupca ujawnia prawdziwą tożsamość Achillesa na dworze króla Likomedesa na Skyros; badacze, którzy ją odkopali, sugerują, że było to miejsce przyjmowania dostojnych gości. Kilka metrów na wschód, w Domu Gladiatorów z drugiej połowy 3. wieku n.e., zachowały się dwie sceny, trening gladiatorów i walka obserwowana przez nieuzbrojonego sędziego w cywilnym stroju, a w obu przetrwały imiona walczących; Departament Starożytności nazywa takie sceny walk rzadkimi na Cyprze. Wczesnochrześcijańska bazylika, zbudowana na początku 5. wieku, w 6. wieku otrzymała nowe posadzki mozaikowe i posadzki w technice opus sectile.

Jak powstawały posadzki

Metodę opisuje audioprzewodnik Visit Cyprus po parku w Pafos. Rzemieślnicy wyrównywali teren i układali drobne kamienie w grubej warstwie zaprawy wapiennej, potem warstwę tłucznia i skorup ceramicznych w zaprawie, następnie cienką warstwę tynku, a w jeszcze mokry tynk wciskali kostki, czyli tessery. Tessery wykonane są z miejscowego kamienia, importowanego marmuru i szkła w rzadkich kolorach, takich jak jaskrawy pomarańczowy, niebieski, zielony i żółty; każda ma około centymetra sześciennego, a te użyte do postaci ludzkich są mniejsze. Intensywny błękit to szkło, prawdopodobnie wytwarzane w Pafos, gdzie odkryto warsztaty szklarskie. Posadzki powstawały w warsztatach: większość pracy wykonywali uczniowie, a mistrz tworzył główne postacie, sceny zaś pochodziły z istniejących rysunków, spośród których wybierał właściciel domu. W Domu Ajona kostki mają zaledwie od 2 do 5 mm, moneta w zaprawie pozwala datować posadzkę na okres po 318 roku n.e., a warszawski archeolog Marek Olszewski odczytuje jej pogańskie sceny jako „antychrześcijańską polemikę (w obrazach)”.

Godziny otwarcia, bilety i karta jednodniowa

Oba parki są czynne codziennie: od 16 września do 15 kwietnia od 08:30 do 17:00, a od 16 kwietnia do 15 września od 08:30 do 19:30; ostatnie bilety sprzedawane są latem o 19:00, a zimą w Kurionie o 16:30. Zamknięte są tylko 1 stycznia, w prawosławną Niedzielę Wielkanocną i 25 grudnia, a w pozostałe święta państwowe są czynne normalnie, także w środę 28 października, od 08:30 do 17:00. Bilet wstępu do każdego z nich kosztuje 4,50 EUR (telefon: Pafos +357 26 306 217, Kurion +357 25 934 250). Karta 1-dniowa Departamentu Starożytności, w cenie 8,50 EUR w każdej z jego kas, uprawnia tego dnia do jednej wizyty w każdym z jego muzeów i stanowisk: przy dwóch parkach pozwala zaoszczędzić 0,50 EUR, a po dodaniu Grobów Królewskich w Pafos (2,50 EUR) 3 EUR. Są też karty 3-dniowe (17 EUR) i 7-dniowe (25 EUR), a zorganizowane grupy liczące ponad dziesięć osób otrzymują 20% zniżki.

W Pafos Dom Dionizosa i Dom Ajona znajdują się pod zadaszeniami, do Domu Dionizosa prowadzi drewniany mostek, Willę Tezeusza, oddaloną o około 150 metrów, ogląda się z drewnianego korytarza, a centrum dla odwiedzających znajduje się na szczycie schodów za kasą. Park jest dostępny dla wózków inwalidzkich tylko częściowo, zgodnie ze wskazówkami personelu, i ma oznakowane miejsca parkingowe oraz toalety dla osób z niepełnosprawnościami. W Kurionie do początku 2026 roku zakończono modernizację wartą 3,5 miliona euro, obejmującą odnowione centrum dla odwiedzających, nowy sklep, zadaszone miejsca odpoczynku i nowe toalety; są tam kładki dla pieszych i zadaszony Dom Eustoliosa, a Departament Starożytności podaje, że niemal cały teren jest dostępny dla wózków inwalidzkich dzięki mostkom i przejściom.

Poza dwoma parkami: Kiti, Chrysopolitissa, Pegeia i Nikozja

W Kiti, około 11 km drogą na południowy zachód od Larnaki, w apsydzie kościoła Panagia Angeloktisti zachowała się mozaika ścienna z 6. wieku przedstawiająca Matkę Bożą stojącą na złotym tle, z Dzieciątkiem na lewym ręku, między archaniołami Michałem i Gabrielem. Departament Starożytności zalicza ją do najważniejszych mozaik ściennych sztuki wczesnochrześcijańskiej, a wpis kościoła na wstępnej liście UNESCO, zgłoszony w 2015 roku, określa ją jako jedyną mozaikę ścienną zachowaną w zabytku na Cyprze. Kościół zbudowano w 11. wieku na bazylice z 5. wieku. Wstęp jest bezpłatny; od października do kwietnia kościół jest otwarty od poniedziałku do soboty od 07:00 do 16:45 i w niedziele od 09:30 do 16:45, a ponieważ oficjalne strony podają różne godziny zamknięcia latem, przed letnią wizytą najlepiej zadzwonić pod numer 24 424 646.

W samym Kato Pafos, około 700 metrów, czyli dziewięć minut pieszo od wejścia do parku, bazylika Chrysopolitissa, jedna z największych zbudowanych na wyspie w drugiej połowie 4. wieku n.e., ma geometryczne posadzki z 4. i 6. wieku oraz trzy sceny figuralne z chrześcijańskimi alegoriami w nawie głównej, oglądane z kładek odnowionych w 2025 roku; stojący pośród nich kościół pochodzi z około 1500 roku i odprawia się w nim nabożeństwa katolickie i anglikańskie. W Agios Georgios Pegeia, około 20 km drogą dalej wzdłuż wybrzeża od Kato Pafos, w prezbiterium Bazyliki A, jednej z trzech tamtejszych bazylik z 6. wieku, znajduje się posadzka z ptakami, rybami, żółwiami morskimi i koszami owoców (2,50 EUR; zimą od 08:30 do 16:00, latem od 09:30 do 17:00).

W Nikozji Muzeum Bizantyjskie Fundacji Arcybiskupa Makariosa III, ponownie otwarte w marcu 2025 roku po pięciu latach renowacji, przechowuje fragmenty mozaiki z 6. wieku z apsydy kościoła Panagia Kanakaria w Lythrangomi, wsi na okupowanej północy. Mozaiki wyrwano z kościoła między 1976 a 1979 rokiem, a cztery fragmenty, przedstawiające młodego Chrystusa, archanioła oraz apostołów Mateusza i Jakuba, zostały zwrócone po tym, jak 3 sierpnia 1989 roku sąd Stanów Zjednoczonych w Indianapolis orzekł na korzyść Kościoła Cypru; w 1990 roku orzeczenie to utrzymano w mocy w postępowaniu apelacyjnym. Muzeum jest czynne od wtorku do soboty, od 09:30 do 17:00; bilet wstępu kosztuje 7 EUR.

Jak się między nimi przemieszczać

Lotnisko w Pafos jest najbliżej obu parków: około 17 km od parkingu w Kato Pafos i 47 km od Kurionu. Samochodem z Kato Pafos do Kurionu jest około 58 km, czyli mniej więcej 52 minuty drogami B20, A6 i B6; z Kurionu do Kiti około 81 km, czyli jakieś 73 minuty drogami B6, A6, A1 i A5, a Kiti leży niecałe 7 km od lotniska w Larnace. Z Kiti do Muzeum Bizantyjskiego w Nikozji jest około 54 km, czyli około 51 minut. To szacunki planera tras OSRM bez uwzględnienia ruchu, dlatego warto doliczyć więcej czasu. Jeden przystanek lepiej na razie pominąć: Muzeum Kurionu w Episkopi, w którym znajduje się mozaika z 6. wieku z archaniołem, pochodząca z bazyliki w Kurionie, jest zamknięte z powodu prac modernizacyjnych od 1 sierpnia 2026 roku i nie ogłoszono daty jego ponownego otwarcia.

Jeśli warstwy historii wyspy skłaniają Państwa do myśli o dłuższym pobycie, nasza pomoc w przeprowadzce jest do Państwa dyspozycji.