Η UNESCO κατατάσσει τα ψηφιδωτά της Νέας Πάφου «ανάμεσα στα ωραιότερα δείγματα στον κόσμο» και σημειώνει ότι καλύπτουν την περίοδο από την ελληνιστική έως τη βυζαντινή εποχή. Η Πάφος, στον Κατάλογο Παγκόσμιας Κληρονομιάς από το 1980, είναι σύμφωνα με το Υφυπουργείο Πολιτισμού ο αρχαιολογικός χώρος με τη μεγαλύτερη επισκεψιμότητα στην Κύπρο, και δεύτερο έρχεται το Κούριον, που δεν περιλαμβάνεται ούτε στον Κατάλογο Παγκόσμιας Κληρονομιάς ούτε στον Ενδεικτικό Κατάλογο. Τα δάπεδά τους κοσμούσαν τις οικίες των ευπόρων, δημόσια κτίρια και εκκλησίες, με θεούς και ήρωες, κυνήγια και τον τρύγο, αλλά και πολλούς αμιγώς γεωμετρικούς τάπητες. Πέρα από τα δύο πάρκα, ένα εντοίχιο ψηφιδωτό του 6ου αιώνα σώζεται σε μια εκκλησία χωριού κοντά στη Λάρνακα, ενώ σπαράγματα ενός άλλου, που αφαιρέθηκαν από εκκλησία στα κατεχόμενα, φυλάσσονται στη Λευκωσία.

Κάτω Πάφος: Διόνυσος, Θησέας, Αιώνας και Ορφέας

Το πλουσιότερο σύνολο βρίσκεται στο Αρχαιολογικό Πάρκο Κάτω Πάφου, στη νοτιοδυτική ακτή. Θραύσματα ψηφιδωτών ήρθαν τυχαία στο φως κατά τη διάρκεια εργασιών ισοπέδωσης το 1962, και οι ανασκαφές του Τμήματος Αρχαιοτήτων που ακολούθησαν αποκάλυψαν την Οικία του Διονύσου, η οποία κτίστηκε στα τέλη του 2ου αιώνα μ.Χ. και εγκαταλείφθηκε μετά τους σεισμούς του 4ου αιώνα. Από τα 2.000 τετραγωνικά μέτρα της, τα 556 καλύπτονται από ψηφιδωτά δάπεδα με μυθολογικές σκηνές, σκηνές τρύγου και κυνηγιού: ο Διόνυσος επιστρέφει θριαμβευτής από την Ινδία πάνω σε άρμα που σέρνουν δύο πάνθηρες, ο Ικάριος εικονίζεται δίπλα στην επιγραφή «οι πρώτοι οίνον πιόντες», και ένα κυνήγι περιλαμβάνει το αγρινό, το μεγαλύτερο ενδημικό ζώο της Κύπρου. Στην είσοδο βρίσκεται ένα πολύ παλαιότερο βοτσαλωτό ψηφιδωτό με το θαλάσσιο τέρας Σκύλλα, που φτιάχτηκε στα τέλη του 4ου ή στις αρχές του 3ου αιώνα π.Χ. και βρέθηκε το 1977, όταν κατασκευαζόταν το στέγαστρο.

Από το 1965 ανασκάπτει εδώ αποστολή του Πανεπιστημίου Βαρσοβίας, η μακροβιότερη ξένη ανασκαφή στην Κύπρο. Η αποστολή ανέσκαψε την Έπαυλη του Θησέα, μια οικία με περισσότερα από 100 δωμάτια που θεωρείται ότι ήταν η κατοικία του κυβερνήτη της Κύπρου· εκεί, μέσα σε κυκλικό πλαίσιο, ο Θησέας ετοιμάζεται να σκοτώσει τον Μινώταυρο, με τον Λαβύρινθο προσωποποιημένο ως γέροντα πίσω του και την Αριάδνη και την Κρήτη από πάνω, σε ψηφιδωτό που στρώθηκε στα τελευταία χρόνια του 3ου ή στις αρχές του 4ου αιώνα μ.Χ. Μεταγενέστερα δάπεδα δείχνουν τον Ποσειδώνα και την Αμφιτρίτη και, σωζόμενο μόνο εν μέρει, το πρώτο λουτρό του Αχιλλέα. Το 1983 η αποστολή ανακάλυψε την Οικία του Αιώνα, της οποίας η αψιδωτή αίθουσα φιλοξενεί αυτό που το Τμήμα Αρχαιοτήτων αποκαλεί το πιο εντυπωσιακό ψηφιδωτό της Πάφου: πέντε πίνακες με τον νεογέννητο Διόνυσο, τη Λήδα και τον Κύκνο, τον διαγωνισμό ομορφιάς ανάμεσα στην Κασσιόπεια και τις Νηρηίδες, τον Απόλλωνα και τον Μαρσύα, και τον Θρίαμβο του Διονύσου. Η Οικία του Ορφέα δείχνει τον Ορφέα ανάμεσα στα θηρία, ενώ στο διπλανό δωμάτιο εικονίζονται ο Ηρακλής με το λιοντάρι της Νεμέας και μια Αμαζόνα με το άλογό της.

Κούριον: Ευστόλιος, Αχιλλέας και οι Μονομάχοι

Το Κούριον, αρχαία πόλη-βασίλειο πάνω σε απόκρημνους βράχους, περίπου 19 χλμ. δυτικά της Λεμεσού στον δρόμο προς την Πάφο, είναι η άλλη στάση που δεν πρέπει να χάσετε. Το Μουσείο του Πανεπιστημίου της Πενσυλβάνιας το ανέσκαψε από το 1933 έως το 1954, με διακοπή λόγω του πολέμου, και το Τμήμα Αρχαιοτήτων ανέσκαψε την Αγορά, την Οικία των Μονομάχων και δύο βασιλικές μεταξύ 1975 και 1998. Η Οικία του Ευστολίου, των τελών του 4ου ή των αρχών του 5ου αιώνα μ.Χ., είναι στεγασμένη. Μια επιγραφή στην είσοδό της γράφει «Είσελθε στην οικία με καλή πίστη και χαρά», μια άλλη λέει ότι το σπίτι περιζώνεται από «τα πολυσέβαστα σύμβολα του Χριστού», ανάμεσα σε παλαιοχριστιανικά σύμβολα όπως το ψάρι, η πέρδικα και το παγώνι, και μια τρίτη αναφέρει ότι ο Ευστόλιος δώρισε στην πόλη τα λουτρά της. Στα λουτρά, ένα δάπεδο με τέσσερις πίνακες έχει δύο γεωμετρικά σχέδια, μια πέρδικα και την προτομή μιας νεαρής γυναίκας που κρατά κάτι που μοιάζει με πρότυπο μέτρο, μήκους σχεδόν ακριβώς ενός ύστερου ρωμαϊκού ποδός, με την επιγραφή ΚΤΙΣΙΣ, η Δημιουργία.

Η Οικία του Αχιλλέα, έπαυλη του πρώτου μισού του 4ου αιώνα μ.Χ. γύρω από κεντρικό περίστυλο αίθριο, έχει δάπεδο όπου ο Οδυσσέας, μεταμφιεσμένος σε έμπορο, αποκαλύπτει την πραγματική ταυτότητα του Αχιλλέα στην αυλή του βασιλιά Λυκομήδη στη Σκύρο· οι ανασκαφείς της εικάζουν ότι ήταν κέντρο υποδοχής επιφανών επισκεπτών. Λίγα μέτρα ανατολικά, η Οικία των Μονομάχων, του δεύτερου μισού του 3ου αιώνα μ.Χ., διατηρεί δύο σκηνές, μονομάχους σε εξάσκηση και μια μονομαχία που παρακολουθεί ένας άοπλος διαιτητής με πολιτική περιβολή, ενώ και στις δύο σώζονται τα ονόματα των μονομάχων· το Τμήμα Αρχαιοτήτων χαρακτηρίζει τέτοιες σκηνές μάχης σπάνιες στην Κύπρο. Η Παλαιοχριστιανική βασιλική, που κτίστηκε στις αρχές του 5ου αιώνα, απέκτησε τον 6ο αιώνα νέα ψηφιδωτά δάπεδα και δάπεδα opus sectile.

Πώς φτιάχτηκαν τα δάπεδα

Ο ηχητικός οδηγός του Visit Cyprus για το πάρκο της Πάφου περιγράφει τη μέθοδο. Οι τεχνίτες ισοπέδωναν το έδαφος και έστρωναν μικρές πέτρες σε παχύ ασβεστοκονίαμα, έπειτα ένα στρώμα από θρυμματισμένη πέτρα και θραύσματα κεραμικής σε κονίαμα, έπειτα λεπτό επίχρισμα, και πίεζαν τους κύβους, τις ψηφίδες, μέσα στο επίχρισμα όσο ήταν ακόμη νωπό. Οι ψηφίδες είναι από ντόπια πέτρα, εισαγόμενο μάρμαρο και γυαλί σε σπάνια χρώματα, όπως λαμπερό πορτοκαλί, μπλε, πράσινο και κίτρινο, η καθεμία περίπου ενός κυβικού εκατοστού, μικρότερες στις ανθρώπινες μορφές· το έντονο μπλε είναι γυαλί, πιθανότατα κατασκευασμένο στην Πάφο, όπου έχουν βρεθεί εργαστήρια υαλουργίας. Τα δάπεδα τα έφτιαχναν εργαστήρια, με τους μαθητευόμενους να κάνουν το μεγαλύτερο μέρος της δουλειάς ενώ ένας πρωτομάστορας φιλοτεχνούσε τις κύριες μορφές, και οι σκηνές προέρχονταν από υπάρχοντα σχέδια, ανάμεσα στα οποία διάλεγε ο ιδιοκτήτης του σπιτιού. Στην Οικία του Αιώνα οι ψηφίδες είναι μόλις 2 έως 5 χιλιοστά, ένα νόμισμα στο κονίαμα χρονολογεί το δάπεδο μετά το 318 μ.Χ., και ο αρχαιολόγος της Βαρσοβίας Marek Olszewski ερμηνεύει τις παγανιστικές σκηνές του ως «αντιχριστιανική πολεμική (σε εικόνες)».

Ωράριο, εισιτήρια και το ημερήσιο δελτίο εισόδου

Και τα δύο πάρκα είναι ανοιχτά καθημερινά, 08:30 έως 17:00 από 16 Σεπτεμβρίου έως 15 Απριλίου και 08:30 έως 19:30 από 16 Απριλίου έως 15 Σεπτεμβρίου, με τελευταίο εισιτήριο στις 19:00 το καλοκαίρι και, στο Κούριον, στις 16:30 τον χειμώνα. Κλείνουν μόνο την 1η Ιανουαρίου, την Κυριακή του Ορθόδοξου Πάσχα και στις 25 Δεκεμβρίου, και τις υπόλοιπες δημόσιες αργίες λειτουργούν κανονικά, μεταξύ αυτών και την Τετάρτη 28 Οκτωβρίου, 08:30 έως 17:00. Η είσοδος κοστίζει 4,50 ευρώ στο καθένα (Πάφος +357 26 306 217, Κούριον +357 25 934 250). Το δελτίο εισόδου 1 ημέρας του Τμήματος Αρχαιοτήτων, 8,50 ευρώ σε οποιοδήποτε εκδοτήριό του, δίνει μία επίσκεψη σε καθένα από τα μουσεία και τους χώρους του την ίδια ημέρα: με αυτό εξοικονομείτε 0,50 ευρώ στα δύο πάρκα ή 3 ευρώ αν προσθέσετε τους Τάφους των Βασιλέων στην Πάφο (2,50 ευρώ). Υπάρχουν επίσης δελτία 3 ημερών (17 ευρώ) και 7 ημερών (25 ευρώ), ενώ οι οργανωμένες ομάδες άνω των δέκα ατόμων έχουν έκπτωση 20%.

Στην Πάφο, οι Οικίες του Διονύσου και του Αιώνα προστατεύονται από στέγαστρα, μια ξύλινη γέφυρα οδηγεί μέσα στην Οικία του Διονύσου, η Έπαυλη του Θησέα, περίπου 150 μέτρα πιο πέρα, φαίνεται από έναν ξύλινο διάδρομο, και για το κέντρο επισκεπτών ανεβαίνετε τα σκαλιά μετά το εκδοτήριο. Το πάρκο είναι μόνο εν μέρει προσβάσιμο σε αναπηρικά αμαξίδια, εφόσον ακολουθείτε τις οδηγίες του προσωπικού, με σημασμένες θέσεις στάθμευσης και τουαλέτες για άτομα με αναπηρία. Το Κούριον ολοκλήρωσε έως τις αρχές του 2026 αναβάθμιση ύψους 3,5 εκατ. ευρώ, με ανακαινισμένο κέντρο επισκεπτών, νέο πωλητήριο, στεγασμένους χώρους ανάπαυσης και νέους χώρους υγιεινής· διαθέτει πεζογέφυρες και στεγασμένη Οικία του Ευστολίου, και το Τμήμα Αρχαιοτήτων χαρακτηρίζει σχεδόν ολόκληρο τον χώρο προσβάσιμο σε αναπηρικά αμαξίδια μέσω μικρών γεφυρών και διαδρόμων.

Πέρα από τα δύο πάρκα: Κίτι, Χρυσοπολίτισσα, Πέγεια και Λευκωσία

Στο Κίτι, περίπου 11 χλμ. οδικώς νοτιοδυτικά της Λάρνακας, η αψίδα του ναού της Παναγίας Αγγελόκτιστης διατηρεί ένα εντοίχιο ψηφιδωτό του 6ου αιώνα με την Παναγία όρθια σε χρυσό βάθος, να κρατά το Βρέφος στο αριστερό της χέρι, ανάμεσα στους αρχαγγέλους Μιχαήλ και Γαβριήλ. Το Τμήμα Αρχαιοτήτων το κατατάσσει ανάμεσα στα σημαντικότερα εντοίχια ψηφιδωτά της παλαιοχριστιανικής τέχνης, και η καταχώριση του ναού στον Ενδεικτικό Κατάλογο της UNESCO, που υποβλήθηκε το 2015, το χαρακτηρίζει το μόνο εντοίχιο ψηφιδωτό που σώζεται σε μνημείο της Κύπρου. Ο ναός κτίστηκε τον 11ο αιώνα πάνω σε βασιλική του 5ου αιώνα. Η είσοδος είναι ελεύθερη· από τον Οκτώβριο έως τον Απρίλιο ο ναός είναι ανοιχτός Δευτέρα έως Σάββατο 07:00 έως 16:45 και Κυριακή 09:30 έως 16:45, και επειδή οι επίσημες σελίδες δίνουν διαφορετικές ώρες κλεισίματος για το καλοκαίρι, τηλεφωνήστε στο 24 424 646 πριν από μια καλοκαιρινή επίσκεψη.

Μέσα στην ίδια την Κάτω Πάφο, περίπου 700 μέτρα ή εννέα λεπτά με τα πόδια από την είσοδο του πάρκου, η βασιλική της Χρυσοπολίτισσας, μία από τις μεγαλύτερες που κτίστηκαν στο νησί το δεύτερο μισό του 4ου αιώνα μ.Χ., έχει γεωμετρικά δάπεδα του 4ου και του 6ου αιώνα και τρεις εικονιστικές σκηνές με χριστιανικές αλληγορίες στο κεντρικό της κλίτος, που τις βλέπετε από πεζογέφυρες οι οποίες αποκαταστάθηκαν το 2025· ο ναός που στέκει ανάμεσά τους χρονολογείται γύρω στο 1500 και χρησιμοποιείται για καθολικές και αγγλικανικές λειτουργίες. Στον Άγιο Γεώργιο Πέγειας, περίπου 20 χλμ. οδικώς από την Κάτω Πάφο, βορειότερα στην ακτή, το ιερό βήμα της Βασιλικής Α, μίας από τις τρεις βασιλικές του 6ου αιώνα του χώρου, έχει δάπεδο με πουλιά, ψάρια, θαλάσσιες χελώνες και καλάθια με φρούτα (2,50 ευρώ· 08:30 έως 16:00 τον χειμώνα, 09:30 έως 17:00 το καλοκαίρι).

Στη Λευκωσία, το Βυζαντινό Μουσείο του Ιδρύματος Αρχιεπισκόπου Μακαρίου Γ΄, που επαναλειτούργησε τον Μάρτιο του 2025 μετά από πέντε χρόνια ανακαίνισης, φυλάσσει σπαράγματα του ψηφιδωτού του 6ου αιώνα από την αψίδα της Παναγίας Κανακαριάς στη Λυθράγκωμη, χωριό στα κατεχόμενα. Τα ψηφιδωτά αποσπάστηκαν βίαια από τον ναό μεταξύ 1976 και 1979, και τέσσερα κομμάτια, ο νεαρός Χριστός, ένας αρχάγγελος και οι απόστολοι Ματθαίος και Ιάκωβος, επιστράφηκαν αφού δικαστήριο των Ηνωμένων Πολιτειών στην Ινδιανάπολη αποφάνθηκε υπέρ της Εκκλησίας της Κύπρου στις 3 Αυγούστου 1989, απόφαση που επικυρώθηκε κατ' έφεση το 1990. Το μουσείο είναι ανοιχτό Τρίτη έως Σάββατο, 09:30 έως 17:00· το εισιτήριο κοστίζει 7 ευρώ.

Από τον έναν χώρο στον άλλο

Το αεροδρόμιο της Πάφου είναι το πλησιέστερο και στα δύο πάρκα, περίπου 17 χλμ. από τον χώρο στάθμευσης της Κάτω Πάφου και 47 χλμ. από το Κούριον. Με αυτοκίνητο, η απόσταση από την Κάτω Πάφο έως το Κούριον είναι περίπου 58 χλμ., γύρω στα 52 λεπτά μέσω των B20, A6 και B6· από το Κούριον έως το Κίτι περίπου 81 χλμ., κάπου 73 λεπτά μέσω των B6, A6, A1 και A5, ενώ το Κίτι απέχει λιγότερο από 7 χλμ. από το αεροδρόμιο της Λάρνακας. Από το Κίτι, το Βυζαντινό Μουσείο στη Λευκωσία απέχει περίπου 54 χλμ., γύρω στα 51 λεπτά. Πρόκειται για εκτιμήσεις χωρίς κίνηση από τον σχεδιαστή διαδρομών OSRM, οπότε υπολογίστε περισσότερο χρόνο. Μια στάση που καλύτερα να παραλείψετε προς το παρόν: το Τοπικό Αρχαιολογικό Μουσείο Κουρίου (Επισκοπή), που φιλοξενεί ένα ψηφιδωτό αρχαγγέλου του 6ου αιώνα από τη βασιλική του Κουρίου, είναι κλειστό για εργασίες αναβάθμισης από την 1η Αυγούστου 2026, και δεν έχει ανακοινωθεί ημερομηνία επαναλειτουργίας.

Αν οι αλλεπάλληλες στρώσεις ιστορίας του νησιού σάς κάνουν να σκέφτεστε μια μακρύτερη διαμονή, η βοήθεια μετεγκατάστασης μας είναι στη διάθεσή σας.