Większość win mierzy swoją historię w dekadach. Nieliczne mogą pochwalić się stuleciami. Commandaria, bursztynowe wino deserowe z południowych zboczy gór Troodos, jest powszechnie opisywana jako najstarsze wciąż produkowane wino świata o własnej nazwie: od czasów wypraw krzyżowych ta sama nazwa oznacza to samo wino z tych samych zboczy.

Skąd pochodzi nazwa

Ryszard Lwie Serce zdobył Cypr w 1191 roku, podczas trzeciej wyprawy krzyżowej, i sprzedał go templariuszom, którzy w ciągu roku się go pozbyli; w 1192 roku wyspa przeszła w ręce Gwidona de Lusignan. Zakony rycerskie zachowały tu jednak majątki. W 1210 roku król Hugo I z dynastii Lusignanów przekazał ziemię w Kolossi, na zachód od Limassol, joannitom, czyli rycerzom zakonu św. Jana, a po upadku Akki w 1291 roku stała się ona ich Wielką Komandorią, Grande Commanderie, z wyjątkiem kilku lat w rękach templariuszy na początku XIV wieku. Słodkie wino, które rycerze wytwarzali i eksportowali z tych ziem, zaczęto nazywać vin de Commanderie, a stąd wzięła się nazwa Commandaria. Samo wino jest znacznie starsze niż jego nazwa: słodkie wino z suszonych na słońcu winogron wytwarzano na Cyprze już w starożytności. Krzyżowcy go nie wymyślili. Nadali mu tylko markę.

Najsłynniejsza związana z nim historia dotyczy Ryszarda Lwie Serce, który zdobył Cypr w 1191 roku i poślubił w Limassol Berengarię z Nawarry. Podczas uczty weselnej miał podobno nazwać miejscowe wino „winem królów i królem win”. Jak większość cytatów z dwunastowiecznych uczt, to raczej tradycja niż protokół, ale powiedzenie przetrwało ponad osiemset lat, co wiele mówi o renomie tego wina.

Jak powstaje

Commandaria ma status Chronionej Nazwy Pochodzenia, a zasady są surowe. Można ją wytwarzać wyłącznie w wyznaczonym regionie czternastu wiosek na południowych stokach pogórza Troodos, takich jak Zoopigi, Kalo Chorio, Silikou i Agios Mamas, z dwóch rodzimych odmian winorośli: Xynisteri, białego konia pociągowego wyspy, i Mavro, jej dawnej czerwonej odmiany.

Najciekawsza jest metoda, która prawie się nie zmieniła. Winogrona zbiera się późno, a potem rozkłada na słońcu na tydzień lub dłużej, by się pomarszczyły i skoncentrowały cukry. Dopiero wtedy się je tłoczy. Powstałe wino jest intensywnie słodkie i pełne, a następnie dojrzewa w dębowych beczkach, nabierając charakterystycznych smaków: rodzynek, suszonych fig, miodu, kawy, przypraw i długiego karmelowego finiszu. Zawartość alkoholu wynosi zwykle około piętnastu procent, a barwa z wiekiem przechodzi od głębokiego bursztynu do mahoniu. Niektórzy producenci leżakują ją przez dziesięciolecia, a stara Commandaria naprawdę należy do wielkich win słodkich świata, za ułamek ceny swoich francuskich i portugalskich rywali.

Jak ją pić

Lekko schłodzona, w małym kieliszku, na koniec posiłku. Świetnie pasuje do sera pleśniowego, do wszystkiego z migdałami lub suszonymi owocami, do gorzkiej czekolady albo po prostu sama zamiast deseru. Na Cyprze ma też znaczenie obrzędowe: to wino świąt i Kościoła, a wiele tawern na koniec obfitej kolacji poda Ci mały kieliszek na koszt firmy.

Butelki na co dzień łatwo znaleźć na wyspie, a poważne, długo leżakowane wina z pojedynczych wiosek kosztują więcej i są tego warte. Jeśli chcesz dotrzeć do źródła, same wioski Commandarii to piękna półdniowa wycieczka z Limassol: tarasowe winnice, kamienne wioski piętrzące się na zboczach i małe winiarnie, w których degustację zwykle prowadzi osoba, która zrobiła to wino.

Dlaczego to ważne

Wiele krajów robi dobre wina słodkie. Cypr ma ciągłość: te same winogrona, ten sam sposób suszenia na słońcu i ten sam kawałek zbocza, które od niemal tysiąca lat dają ten sam styl wina pod tą samą nazwą, a jeszcze dłużej, jeśli liczyć jego bezimiennych przodków. UNESCO się z tym zgodziło: w grudniu 2025 roku wpisało Commandarię na Listę reprezentatywną niematerialnego dziedzictwa kulturowego ludzkości. Picie jej to najbliższe podróży w czasie doświadczenie, jakie może dać wino. Większość pamiątek z Cypru ląduje w szufladzie. Butelka Commandarii zostaje otwarta w chłodny wieczór w domu i smakuje rodzynkami, miodem i ośmiuset latami upartej tradycji.