Cypryjska muzyka tradycyjna wyrosła wokół wiejskiego wesela, panigyri (jarmarku z okazji dnia świętego) i kawiarni. Krajowa lista niematerialnego dziedzictwa prowadzona przez Narodową Komisję Cypru ds. UNESCO nazywa tańce wyspy integralną częścią tradycji muzycznych i tanecznych szerszego świata greckiego, z elementami przejętymi z wybrzeży Azji Mniejszej i z Kapadocji. Nazwa głównego tańca, karsilamas, pochodzi od tureckiego słowa karşı, 'naprzeciw', a Grecy cypryjscy i Turcy cypryjscy dzielili dużą część muzyki: zurna, piszczałka stroikowa, i davul, duży bęben (w cypryjskiej greczyźnie zornes i toumbanon), często grały obok skrzypków, zwłaszcza na weselach Turków cypryjskich.

Klasyczny zespół to para: skrzypce i laouto. Na Cyprze słowo 'skrzypkowie' oznacza zwykle obu muzyków grających razem, podaje The Cypriot Fiddler, projekt badawczy kierowany przez etnomuzykolog dr Nicolettę Demetriou. Skrzypce, ten sam instrument co w orkiestrze symfonicznej, prowadzą melodię. Laouto, lutnia z czterema parami strun, na której gra się długim, wąskim plektronem, trzyma rytm i akordy; w emisji znaczków Europa z 2014 roku Cyprus Post nazwała je głównym instrumentem strunowym Cypru, który towarzyszy skrzypcom w melodiach tanecznych. Fach skrzypka był dorywczym, sezonowym zajęciem wykonywanym obok głównej pracy, a obyczaje tamtych czasów sprawiały, że żadna kobieta nie grała.

Najpierw były dwa starsze instrumenty. Pithkiavli to pasterski flet długości około 30 cm, wycięty z trzciny między dwoma kolankami, z sześcioma otworami na palce i jednym na kciuk; pasterze go robili i na nim grali, Cyprus Post nazywa go najstarszym cypryjskim instrumentem dętym, a na fresku Bożego Narodzenia z 15. wieku w kościele Archanioła Michała w Pedoulas widać taki flet. Tamboutsia była początkowo rolniczym sitem o średnicy od 40 do 60 cm z naciągniętą na nie skórą; grano na niej dłonią i palcami albo dwiema małymi pałeczkami, a gdy nie było laouto, to ona trzymała rytm. Na bardzo wielu weselach grały kiedyś wyłącznie pithkiavli i tamboutsia. Od początku lat 1960., jak zauważa The Cypriot Fiddler, także samą parę skrzypiec i laouto w dużej mierze porzucono na rzecz zespołów złożonych z trzech do pięciu instrumentów, gdy wesela i zabawy opanowały buzuki, fisharmonia, gitara elektryczna i perkusja.

Tańce tańczyła jedna para naraz, dwóch mężczyzn albo dwie kobiety: w tradycyjnym społeczeństwie cypryjskim, takim, jakie funkcjonowało do lat 1970., mężczyźni i kobiety nie tańczyli razem, z wyjątkiem nowożeńców. Najbardziej rozpowszechnionym tańcem zarówno mężczyzn, jak i kobiet jest antikristos, taniec 'twarzą w twarz', czyli karsilamas: zestaw pięciu tańców w ustalonej kolejności, z których piąty nazywany jest też mpalos, oparty na improwizacji. Między trzecim a czwartym męskim karsilamasem obaj tancerze śpiewają sobie nawzajem dwuwiersze tsiattista, a trzeci kobiecy karsilamas jest zarazem tańcem pary młodej, który nowożeńcy tańczyli dla swoich gości ostatniej nocy uczty weselnej. W większości wsi wesele trwało od trzech do pięciu dni.

Syrtos tańczyły dwie osoby połączone chusteczką, mężczyźni i kobiety osobno, przy czym głównie w górskich wioskach dołączało więcej kobiet, a sousta była przeważnie kobiecym tańcem w parach, tańczonym spokojnie jak karsilamades. Mężczyźni mieli też solowe tańce popisowe: zeimbekikos, z wyszukanymi krokami i figurami; tatsia, tańczona ze szklanką wina postawioną w sicie, z wyszukanymi ruchami i figurami, przy których wino nie może się wylać; oraz drepani, który zaczął się jako zabawa żniwiarzy sierpem na ostatnim pasie zboża podczas żniw. Glenti, czyli sama zabawa, kończyło się zwykle ogólnogreckim tańcem kalamatianos, wszyscy w kręgu.

Tradycja najlepiej znana za granicą to tsiattista: improwizowane pojedynki wierszem w rymowanych dwuwierszach, zwykle w wersach piętnastozgłoskowych, w których śpiewający poeci zwani poiitarides próbują się nawzajem prześcignąć, śpiewane przy skrzypcach i laouto na weselach, jarmarkach i innych uroczystościach. UNESCO wpisało tsiattista na Listę reprezentatywną niematerialnego dziedzictwa kulturowego ludzkości w 2011 roku jako drugi wpis Cypru po koronce z Lefkary z 2009 roku, a w 2019 roku dołączył śpiew bizantyjski, wspólny wpis z Grecją. Cypryjska krajowa lista obejmuje też tańce tradycyjne (2017 i 2021) oraz fones (2019): melodie o swobodnym rytmie, nazwane od miejsc, jak Paphitissa i Paralimnitissa, do których przy stole śpiewa się nowe dwuwiersze, głównie o miłości.

Duża część dawnego repertuaru przetrwała, bo Theodoulos Kallinikos (ur. 1904, zm. 2004), główny kantor Kościoła Cypryjskiego, od 1924 roku odwiedzał niemal każdą wieś, by spisać pieśni od starszych ludzi, i wydał je w 1951 roku jako Kypriaki Laiki Mousa, w notacji zarówno bizantyjskiej, jak i europejskiej. W 2026 roku projekt The Cypriot Fiddler zdobył European Heritage Award / Europa Nostra Award w kategorii badań, a organizacja non profit Cyprus Music Archive, założona w Nikozji w 2022 roku, spodziewa się otworzyć pierwszą część bezpłatnej biblioteki cyfrowej na początku 2027 roku.

Najpewniejszym miejscem, by posłuchać tej muzyki na żywo, jest Kataklysmos, Święto Potopu w Larnace, obchodzone w okresie prawosławnej Pięćdziesiątnicy. W 2026 roku festiwal trwał od 29 maja do 3 czerwca, z konkursami tańców cypryjskich (antikristos, drepani, zeimbekiko i syrtos), tsiattista, mpalos i gry na flecie, gdzie melodie muszą być czysto cypryjskie. Larnaka nie ogłosiła jeszcze terminów na 2027 rok; według naszych obliczeń Pięćdziesiątnica przypada na 20 czerwca 2027 roku. Wiejskie festyny z corocznego wykazu Wiceministerstwa Turystyki czasem prezentują te tańce (Festiwal Tańców Tradycyjnych w Pissouri odbył się 6 września 2026 roku), a niektóre tawerny organizują pokazy: Vraka Tavern w Agios Athanasios w Limassol oferuje grecką muzykę na żywo i tańce tradycyjne w każdy piątkowy i sobotni wieczór oraz w niedzielne popołudnia. Jeśli wolisz tradycję w nowoczesnej formie, zwróć uwagę na Monsieur Doumani, trio, u którego tzouras, puzon i gitara akustyczna spotykają się z elektroniką i loopingiem: grają na Cyprze kilka razy w roku, a ich ostatni koncert w Limassol odbył się 18 października 2026 roku w PSI Foundation.

Jeśli chodzi o naukę, państwowe szkoły muzyczne w Nikozji, Limassol, Larnace, Pafos i w dystrykcie Famagusta, szkoły średnie z przyjęciem na podstawie przesłuchania, uczą gry na tradycyjnych instrumentach i tradycyjnych pieśni jako przedmiotu obowiązkowego. Dorośli mogą zapisać się na skrzypce, laouto lub tradycyjne tańce cypryjskie w Ośrodkach Kształcenia Dorosłych Ministerstwa Edukacji: 25 cotygodniowych lekcji po 90 minut w roku za opłatą 55 euro, z zapisami we wrześniu, a zajęcia w roku 2026/2027 mają ruszyć w drugiej połowie października; grupa zostaje uruchomiona tylko przy co najmniej 9 uczestnikach w ośrodkach wiejskich i 11 w miastach. W Limassol szkoła muzyczna Świętej Metropolii uczy bizantyjskiej, greckiej i cypryjskiej muzyki tradycyjnej na instrumentach takich jak skrzypce i laouto, a zespoły folklorystyczne, takie jak Limassol Folklore Group, uczą tańców.

Jeśli rozważasz przeprowadzkę na Cypr, Cyprus Decoded oferuje pomoc w relokacji, dzięki której zadomowienie się przebiegnie bez komplikacji.