Το Τμήμα Αρχαιοτήτων καταγράφει δώδεκα αρχαιολογικούς χώρους ανοιχτούς στο κοινό. Δύο από αυτούς, τα ψηφιδωτά της Νέας Πάφου στο Αρχαιολογικό Πάρκο Κάτω Πάφου και η πόλη του Κουρίου πάνω στους γκρεμούς δυτικά της Λεμεσού, έχουν δικό τους οδηγό, όπως και οι Τάφοι των Βασιλέων. Αυτός ο οδηγός καλύπτει όλους τους υπόλοιπους, από αγροτικά χωριά της 7ης χιλιετίας π.Χ. έως τις πόλεις-βασίλεια, που διατηρήθηκαν μέχρι να τις καταργήσουν οι Πτολεμαίοι στα τέλη του 4ου αιώνα π.Χ. Όλοι οι χώροι με εισιτήριο που ακολουθούν κοστίζουν 2,50 €, εκτός από την Παλαίπαφο στα Κούκλια (4,50 € μαζί με το μουσείο της), και τέσσερις από αυτούς ανοίγουν μόνο τις καθημερινές.
Η Χοιροκοιτία, στην επαρχία Λάρνακας, απλώνεται σε μια πλαγιά μέσα σε μια καμπή του ποταμού Μαρωνιού, περίπου 6 χλμ. από τη νότια ακτή. Η UNESCO την ενέγραψε στον κατάλογό της το 1998 ως έναν από τους σημαντικότερους προϊστορικούς χώρους της ανατολικής Μεσογείου: πρόκειται για αγροτικό οικισμό περίπου 3 εκταρίων, που κατοικήθηκε από την 7η έως την 5η χιλιετία π.Χ. Ο Πορφύριος Δίκαιος τον εντόπισε για λογαριασμό του Τμήματος Αρχαιοτήτων το 1934, και το 1976 την ανασκαφή ανέλαβε μια γαλλική αποστολή του CNRS με επικεφαλής τον Alain Le Brun. Ο ποταμός προστατεύει τον οικισμό από τρεις πλευρές, και την τέταρτη, στα δυτικά, την έκλειναν διαδοχικά τείχη. Μέσα στον οικισμό οι κάτοικοι έχτιζαν κυκλικά σπίτια από πέτρα, πιζέ και πλίνθους ξηραμένες στον ήλιο, με επίπεδες στέγες, και έθαβαν τους νεκρούς τους σε λάκκους μέσα στα σπίτια. Κοντά στην είσοδο το Τμήμα έχει ανακατασκευάσει πέντε καλύβες και ένα κομμάτι του αμυντικού τείχους μαζί με την είσοδό του. Ο χώρος είναι ανοιχτός καθημερινά, 08:30 με 17:00 από 16 Σεπτεμβρίου έως 15 Απριλίου και 08:30 με 19:30 το καλοκαίρι, με τελευταίο εισιτήριο στις 19:00. Το μονοπάτι προς την κορυφή του λόφου είναι πολύ απότομο για αναπηρικά αμαξίδια, οι ανακατασκευασμένες καλύβες όμως είναι προσβάσιμες.
Η Καλαβασός-Τέντα, περίπου 8 χλμ. οδικώς νοτιοδυτικά, ανήκει στον ίδιο ακεραμικό νεολιθικό πολιτισμό και τη διακρίνετε εύκολα από τον αυτοκινητόδρομο Λευκωσίας-Λεμεσού, κάτω από την πυραμιδοειδή στέγη που κατασκεύασαν από πάνω της το Τμήμα και το Ίδρυμα Α.Γ. Λεβέντη το 1994 και το 1995. Το όνομα προέρχεται από μια τοπική παράδοση, σύμφωνα με την οποία η Αγία Ελένη, μητέρα του Μεγάλου Κωνσταντίνου, έμεινε εδώ σε μια σκηνή, «τέντα» στην κυπριακή διάλεκτο, το 327 μ.Χ. Μέσα στα τείχη της υψώνονταν κυκλικά κτίρια από ωμές πλίνθους και πέτρα, ορισμένα με ξύλινο ημιόροφο, και σε ένα σπίτι σώθηκε μια τοιχογραφία με δύο ανθρώπινες μορφές με υψωμένα χέρια. Ο Δίκαιος ανέσκαψε πρώτος εδώ το 1947· από το 1976 τη σκυτάλη πήρε το Πρόγραμμα της Κοιλάδας του Βασιλικού του Πανεπιστημίου Brandeis, με επικεφαλής τον Ian Todd. Η Τέντα είναι ανοιχτή μόνο Δευτέρα με Παρασκευή, 08:30 με 16:00 τον χειμώνα και 09:30 με 17:00 το καλοκαίρι, και δεν είναι προσβάσιμη με αναπηρικό αμαξίδιο.
Η Αμαθούς, στον Άγιο Τύχωνα, περίπου 12 χλμ. οδικώς ανατολικά του Κάστρου Λεμεσού, ήταν ένα από τα αρχαία βασίλεια της Κύπρου και πλούτισε κατά την αρχαϊκή περίοδο από το εμπόριο με το Αιγαίο και τις συροπαλαιστινιακές ακτές. Στον λόφο της ακρόπολης είχε το ιερό της η τοπική θεά, που ονομαζόταν Αφροδίτη τουλάχιστον από τον 4ο αιώνα π.Χ., και στα τέλη του 1ου αιώνα μ.Χ. χτίστηκε γι' αυτήν ένας ρωμαϊκός ναός. Εκεί στέκονταν δύο τεράστια μονολιθικά λίθινα αγγεία: το ένα σώζεται εν μέρει επί τόπου, ενώ το άλλο μεταφέρθηκε με πλοίο στο Παρίσι τον 19ο αιώνα και βρίσκεται στο Λούβρο. Στην πλαγιά από κάτω βρίσκονται οι αποθήκες του βασιλικού ανακτόρου, που χτίστηκε τον 8ο αιώνα π.Χ. και εγκαταλείφθηκε μετά τον Ανδροκλή, τον τελευταίο βασιλιά, γύρω στο 300 π.Χ. Στην κάτω πόλη υπάρχουν η ρωμαϊκή αγορά, μια λιθόστρωτη πλατεία της οποίας η δυτική στοά είχε δεκατρείς δωρικούς κίονες, και δημόσια λουτρά. Το λιμάνι που κατασκεύασε ο Δημήτριος ο Πολιορκητής στα τέλη του 4ου αιώνα π.Χ. προσχώθηκε και σήμερα βρίσκεται κάτω από τη θάλασσα μπροστά από την αγορά, όπου η Κύπρος εγκαινίασε το 2022 το πρώτο της υποβρύχιο αρχαιολογικό πάρκο. Η Αμαθούς έχει το ίδιο καθημερινό ωράριο με τη Χοιροκοιτία, και μόνο η κάτω πόλη είναι προσβάσιμη με αναπηρικό αμαξίδιο.
Το Κίτιον βρίσκεται κάτω από τη σημερινή Λάρνακα. Στην Καθαρή, το Τμήμα Αρχαιοτήτων, που ανέσκαπτε εκεί από το 1959 υπό τον Βάσο Καραγιώργη, βρήκε πέντε ναούς χτισμένους ο ένας μετά τον άλλο και εργαστήρια τήξης χαλκού, από τα τέλη του 13ου έως τα τέλη του 11ου αιώνα π.Χ., όταν στην πόλη ζούσαν Μυκηναίοι Αχαιοί. Γύρω στο 850 π.Χ. οι Φοίνικες έχτισαν πάνω τους έναν μεγάλο ναό, που ταυτίζεται με τον ναό της Αστάρτης και παρέμεινε σε χρήση ως τις αρχές του 3ου αιώνα π.Χ. Το διασημότερο εύρημα της πόλης, μια στήλη του Ασσύριου βασιλιά Σαργών του Β΄, ήρθε στο φως το 1845, πολύ πριν αρχίσουν οι συστηματικές ανασκαφές το 1929, και βρίσκεται σήμερα στο Βερολίνο· ένα αντίγραφό της εκτίθεται στο Επαρχιακό Αρχαιολογικό Μουσείο Λάρνακας. Η είσοδος του χώρου έχει μεταφερθεί στη νότια πλευρά, στη Λεωφόρο Αρχιεπισκόπου Κυπριανού. Το Κίτιον είναι ανοιχτό μόνο Δευτέρα με Παρασκευή, 08:30 με 16:00 τον χειμώνα και 09:30 με 17:00 το καλοκαίρι, και η είσοδος και τα μονοπάτια είναι προσβάσιμα με αναπηρικό αμαξίδιο. Τα Σαββατοκύριακα εναλλακτική λύση είναι το επαρχιακό μουσείο: η είσοδος είναι δωρεάν και το μουσείο είναι ανοιχτό Τρίτη με Κυριακή, 09:00 με 16:30.
Η Ταμασσός, στο Πολιτικό, περίπου 21 χλμ. νοτιοδυτικά της Λευκωσίας, ήταν πόλη-βασίλειο που ιδρύθηκε γύρω στον 8ο αιώνα π.Χ. και πλούτισε από τα μεταλλεία χαλκού γύρω της· στο δεύτερο μισό του 4ου αιώνα π.Χ. ο βασιλιάς της, ο Πασίκυπρος, πούλησε την πόλη στον Πουμιάθωνα, βασιλιά του Κιτίου. Η επίσκεψη επικεντρώνεται σε δύο βασιλικούς τάφους της κυπροαρχαϊκής περιόδου, λαξευμένους στην πέτρα ώστε να μιμούνται ξύλινα κτίρια με αέτωμα: ο Max Ohnefalsch-Richter ανέσκαψε τρεις στις ανασκαφές του το 1889, το 1890 και το 1894, και σώζονται μόνο δύο. Το 1997 το Τμήμα βρήκε δίπλα τους έξι ακέραια γλυπτά από ασβεστόλιθο, δύο σφίγγες και τέσσερα λιοντάρια, που βρίσκονται σήμερα στο Κυπριακό Μουσείο στη Λευκωσία. Γερμανικές ανασκαφές μεταξύ 1970 και 1980 αποκάλυψαν τμήμα του αρχαϊκού τείχους της πόλης και τα ιερά της Αφροδίτης και μιας Μητέρας Θεάς που ταυτίζεται με την Κυβέλη. Δίπλα βρίσκεται η γυναικεία μονή Αγίου Ηρακλειδίου, στον τόπο ταφής του πρώτου επισκόπου της πόλης· η εκκλησία της πήρε τη σημερινή της μορφή το 1773. Η Ταμασσός έχει το ίδιο ωράριο με το Κίτιον, μόνο τις καθημερινές, και δεν είναι προσβάσιμη με αναπηρικό αμαξίδιο.
Η επίσκεψη στο Ιδάλιον, στο νότιο άκρο του Δαλιού, νότια της Λευκωσίας, ξεκινά από το Τοπικό Αρχαιολογικό Μουσείο Αρχαίου Ιδαλίου, που λειτουργεί ως κέντρο πληροφόρησης και πύλη του χώρου. Από εκεί ένα μονοπάτι περνά από δύο ανασκαμμένα τμήματα της κάτω πόλης και ανεβαίνει στον λόφο Αμπελέρι, τη διοικητική ακρόπολη της πόλης από το 750 περίπου έως το 310 π.Χ. Το μεγάλο οικοδομικό συγκρότημα του λόφου ήταν η έδρα μιας ελληνόφωνης βασιλικής δυναστείας κατά την κυπροαρχαϊκή περίοδο και, μετά το 450 π.Χ. περίπου, όταν το Ιδάλιον είχε απορροφηθεί από το βασίλειο του Κιτίου, το διοικητικό κέντρο της περιοχής του Ιδαλίου. Στην κορυφή βρίσκονται ένας οικισμός της Ύστερης Εποχής του Χαλκού και ένα αρχαϊκό ιερό της Αθηνάς, που ανέσκαψε πριν από περίπου έναν αιώνα η Σουηδική Αποστολή. Ο χώρος και το μουσείο είναι ανοιχτά Δευτέρα με Παρασκευή, 08:30 με 16:00 (το μουσείο από τις 08:00 την Παρασκευή)· το εισιτήριο των 2,50 € καλύπτει και τα δύο, το μουσείο μόνο του είναι δωρεάν, και ο κύριος χώρος είναι προσβάσιμος με αναπηρικό αμαξίδιο.
Στην επαρχία Πάφου, η Παλαίπαφος στα Κούκλια, 16 χλμ. ανατολικά της Πάφου, μοιράζεται με τη Νέα Πάφο την εγγραφή του 1980 στον κατάλογο της UNESCO· το Ιερό της Αφροδίτης και το μουσείο στο αρχοντικό των Λουζινιανών παρουσιάζονται στον οδηγό μας για τον Βράχο της Αφροδίτης. Είναι κλειστή τις Δευτέρες και ανοιχτή 08:30 με 17:00 τις υπόλοιπες μέρες της εβδομάδας, όλο τον χρόνο. Στη μικρή χερσόνησο στο Κόραλ Μπέι, βόρεια της Πάφου, νεοφερμένοι, τους οποίους οι ανασκαφείς θεώρησαν αποίκους από το Αιγαίο, περιέβαλαν το Μάα-Παλαιόκαστρο με τείχη από την πλευρά της ξηράς και από την πλευρά της θάλασσας γύρω στο 1200 π.Χ., και οι ανασκαφείς το συνδέουν με τον εξελληνισμό του νησιού, μια ερμηνεία που ορισμένοι αρχαιολόγοι σήμερα αμφισβητούν. Σύμφωνα με το Τμήμα, ο οικισμός καταστράφηκε γύρω στο 1175 π.Χ., πιθανότατα από πειρατές, ξαναχτίστηκε και εγκαταλείφθηκε οριστικά γύρω στο 1150 π.Χ. Το μουσείο του, που άνοιξε το 1996 σε σχέδια του Ιταλού αρχιτέκτονα Andrea Bruno, είναι υπόγειο και πάνω από το έδαφος φαίνεται μόνο ένας χάλκινος θόλος, ενώ οι σελίδες του Τμήματος αναφέρουν, χωρίς ημερομηνία, ότι η έκθεσή του επανασχεδιάζεται. Πιο πάνω στην ακτή, ο Άγιος Γεώργιος Πέγειας έχει τρεις παλαιοχριστιανικές βασιλικές και ένα λουτρό του 6ου αιώνα μ.Χ.· οι τάφοι του στην κορυφή του γκρεμού περιγράφονται στον οδηγό μας για τους λαξευτούς τάφους. Το Μάα και ο Άγιος Γεώργιος είναι ανοιχτά καθημερινά, 08:30 με 16:00 τον χειμώνα και 09:30 με 17:00 το καλοκαίρι, και κανένας από τους δύο χώρους δεν είναι προσβάσιμος με αναπηρικό αμαξίδιο.
Αν επισκέπτεστε ούτως ή άλλως το Κούριον, το Ιερό του Απόλλωνα Υλάτη, δηλαδή του Απόλλωνα του δάσους, βρίσκεται περίπου 3 χλμ. πιο δυτικά, στον δρόμο προς την Πάφο, και έχει δικό του εισιτήριο 2,50 €. Ο Απόλλωνας λατρευόταν εκεί ήδη από τον 8ο αιώνα π.Χ. έως τον 4ο αιώνα μ.Χ., και τα περισσότερα από όσα στέκουν σήμερα, μαζί με τον εν μέρει αναστηλωμένο ναό, χρονολογούνται από την ανοικοδόμηση του 1ου αιώνα μ.Χ. Ανάμεσα στους δύο χώρους βρίσκεται το ρωμαϊκό στάδιο του Κουρίου, που χτίστηκε τον 2ο αιώνα μ.Χ. με επτά σειρές καθισμάτων για περίπου 6.000 θεατές. Το ιερό έχει το ίδιο καθημερινό ωράριο με το Κούριον.
Η νεότερη προσθήκη βρίσκεται στην ανατολική ακτή. Στις 28 Ιουλίου 2025 το Τμήμα εγκαινίασε έναν νεοδιαμορφωμένο αρχαιολογικό χώρο στη θέση Νησιά στον Πρωταρά: τα κατάλοιπα ενός νεολιθικού οικισμού που ανασκάφηκε στον λόφο πάνω από την παραλία Βυζακιά, με πινακίδες που εξηγούν τη ζωή στο χωριό και τα ευρήματα. Δεν έχει δημοσιεύσει ωράριο λειτουργίας ούτε τιμή εισόδου για τον χώρο.
Πριν ξεκινήσετε: το Κίτιον, η Τέντα, η Ταμασσός και το Ιδάλιον είναι κλειστά τα Σαββατοκύριακα, και η Παλαίπαφος τις Δευτέρες. Στις δημόσιες αργίες, σύμφωνα με το εορταστικό ωράριο του Τμήματος, είναι ανοιχτά η Χοιροκοιτία, η Αμαθούς και το Ιερό του Απόλλωνα Υλάτη (στις 28 Οκτωβρίου, για παράδειγμα, 08:30 με 17:00), όχι όμως οι χώροι που ανοίγουν μόνο τις καθημερινές, και όλοι οι χώροι κλείνουν την 1η Ιανουαρίου, την Κυριακή του Πάσχα των Ορθοδόξων και στις 25 Δεκεμβρίου. Οι ειδικές κάρτες εισόδου που πωλούνται σε κάθε εκδοτήριο εισιτηρίων ισχύουν για όλα τα μουσεία και τα αρχαία μνημεία του Τμήματος, με μία επίσκεψη στο καθένα: 8,50 € για μία μέρα, 17 € για τρεις μέρες και 25 € για επτά. Η ημερήσια κάρτα συμφέρει από τέσσερις χώρους των 2,50 € ή δύο των 4,50 €, και οι οργανωμένες ομάδες άνω των δέκα ατόμων έχουν έκπτωση 20%. Ο κατάλογος ιστορικών χώρων μας συγκεντρώνει σε έναν πίνακα το ωράριο, τα εισιτήρια και το τηλέφωνο κάθε χώρου.
Αν ζυγίζετε το ενδεχόμενο να μετακομίσετε στην Κύπρο, το Cyprus Decoded προσφέρει βοήθεια μετεγκατάστασης ώστε η εγκατάστασή σας να γίνει απλή υπόθεση.
