Η ελιά είναι η μεγαλύτερη σε έκταση δενδρώδης καλλιέργεια της Κύπρου: περίπου 110.000 δεκάρια, δηλαδή γύρω στα 11.000 εκτάρια, με σοδειά αξίας περίπου 26 εκατομμυρίων EUR τον χρόνο, όπως δήλωσε ο υπουργός Γεωργίας τον Οκτώβριο του 2026. Το εγχειρίδιο για την ελιά που εξέδωσε το Τμήμα Γεωργίας το 2022, με στοιχεία του 2020, καταγράφει ελαιώνες σε 412 κοινότητες και σε 17.670 εκμεταλλεύσεις, με τις επαρχίες Λευκωσίας και Λάρνακας να συγκεντρώνουν η καθεμία περίπου το 30% της έκτασης. Ο οδηγός αυτός ακολουθεί τη σοδειά από το δέντρο ως το μπουκάλι. Για ελαιοτριβεία, μουσεία και παραγωγούς που δέχονται επισκέπτες, δείτε τον οδηγό μας για τις διαδρομές ελαιολάδου.

Το μεγαλύτερο μέρος του κυπριακού λαδιού προέρχεται από την ντόπια Λαδοελιά, την πιο διαδεδομένη ποικιλία του νησιού, που καλλιεργείται κυρίως για λάδι· το Τμήμα Γεωργίας την κατατάσσει ανάμεσα στις πιο αρωματικές ποικιλίες ελιάς στον κόσμο. Μια μελέτη στις 31 ελιές της συλλογής του Ινστιτούτου Γεωργικών Ερευνών εντόπισε άλλες δύο κυπριακές ποικιλίες: την Κάτω Δρυς, για επιτραπέζιες ελιές ή για διπλή χρήση, και την Κοράκου, μόνο για επιτραπέζια χρήση. Οι εισαγόμενες ποικιλίες ήρθαν αργότερα: η ελληνική Κορωνέικη έφτασε γύρω στο 1977, η Πικουάλ καλλιεργείται συστηματικά από τα μέσα της δεκαετίας του 1980, και στους νεότερους κλώνους για πυκνή φύτευση περιλαμβάνονται οι Arbequina i-18, Arbosana i-43 και Κορωνέικη i-38.

Ορισμένα δέντρα είναι πολύ παλαιότερα από οποιοδήποτε ελαιοτριβείο λειτουργεί σήμερα. Το Τμήμα Δασών προστατεύει 115 μεμονωμένα δέντρα και 27 συστάδες δέντρων ως Μνημεία της Φύσης, και ανάμεσά τους ξεχωρίζουν οι γέρικες ελιές. Το Υφυπουργείο Τουρισμού αναφέρει ένα δέντρο περίπου 800 ετών στην Κυπερούντα, με περίμετρο κορμού 8,10 μ., ένα περίπου 700 ετών στις Αγγλισίδες με περίμετρο 10,35 μ., ένα ακόμη 700 ετών στην Αυδήμου, καθώς και συστάδες με 43 γέρικες ελιές κοντά στην Ανώγυρα, 28 κοντά στη Γερμασόγεια και 18 κοντά στα Πάνω Λεύκαρα. Ο κατάλογος του ίδιου του Τμήματος προσθέτει δέντρα περίπου 700 ετών στα Κάτω Πολεμίδια και στην Ποταμιού και περίπου 600 ετών στην Επταγώνεια, στη Φιλούσα Χρυσοχούς και στη Σιλίκου. Οι ηλικίες είναι εκτιμήσεις που έγιναν όταν κηρύχθηκε το κάθε δέντρο: η ηλικία της ελιάς των Αγγλισίδων υπολογίστηκε σε 708 χρόνια το 2004.

Η συγκομιδή, η λαδιά, διαρκεί από τον Οκτώβριο έως τον Μάρτιο, σύμφωνα με το Υφυπουργείο Τουρισμού. Η Λαδοελιά ωριμάζει πρώτα στα πεδινά, από τα τέλη Οκτωβρίου ως τις αρχές Νοεμβρίου, και έναν μήνα αργότερα στα ημιορεινά χωριά, ενώ η Κορωνέικη ωριμάζει τον Νοέμβριο και τον Δεκέμβριο και η ωρίμασή της μπορεί να συνεχιστεί ως τον Ιανουάριο. Το πότε θα μαζευτούν οι ελιές είναι μια επιλογή που αφορά το λάδι. Οι πράσινες ελιές δίνουν πιο πράσινο, πικρό και πικάντικο λάδι, με τα περισσότερα αντιοξειδωτικά και τη μεγαλύτερη διάρκεια ζωής, αλλά με χαμηλή απόδοση· οι ελιές που αλλάζουν χρώμα δίνουν φρουτώδες λάδι με ελαφριά πικράδα και υψηλή απόδοση· οι μαύρες ελιές δίνουν πιο γλυκά και πιο χρυσαφένια λάδια, με τη μικρότερη διάρκεια ζωής, ενώ ο υπερώριμος καρπός δίνει υψηλή οξύτητα.

Το πώς κατεβαίνουν οι ελιές από το δέντρο εξαρτάται από τον ελαιώνα. Το μάζεμα με τα χέρια, με χτένισμα των κλαδιών με τα δάχτυλα ή με μικρές χτένες ώστε ο καρπός να πέφτει σε δίχτυα ή δοχεία, είναι η πιο δαπανηρή μέθοδος και εφαρμόζεται κυρίως σε επιτραπέζιες ελιές και μικρά δέντρα, όμως ο καρπός δεν τραυματίζεται. Το ράβδισμα των κλαδιών με καλάμια ή ξύλινα ραβδιά, ο παλιός τρόπος για τις μικρόκαρπες ελιές που προορίζονται για λάδι, ρίχνει επίσης φύλλα και τραυματίζει τα δέντρα, κάτι που αυξάνει τον κίνδυνο καρκίνωσης της ελιάς. Το Τμήμα Γεωργίας θεωρεί τα φορητά μηχανοκίνητα ελαιοραβδιστικά, που χρησιμοποιούνται σε δέντρα κλαδεμένα σε ύψος έως 4 μέτρα, πρόσφορη λύση για την Κύπρο, με τους μικρούς κλήρους και το λοφώδες έδαφός της. Υπάρχουν και μεγαλύτερα μηχανήματα: δονητές κορμού με ομπρελοειδή υποδοχέα και γραμμικές συγκομιστικές μηχανές για ελαιώνες υπέρπυκνης φύτευσης, που χρειάζονται επίπεδο έδαφος, μεγάλες εκτάσεις και ειδικό κλάδεμα. Η συγκομιδή είναι το μεγαλύτερο μεμονωμένο κόστος της καλλιέργειας, το 60 έως 80% του συνόλου, ανάλογα με τη μέθοδο.

Μόλις οι ελιές κατέβουν από το δέντρο, η ταχύτητα μετράει. Το Τμήμα συστήνει αεριζόμενα πλαστικά τελάρα ή ξύλινα κιβώτια αντί για πλαστικές σακούλες, και άλεσμα χωρίς καθυστέρηση: ο καρπός που μένει σε μεγάλους σωρούς μουχλιάζει και δίνει λάδι με το ελάττωμα που οι δοκιμαστές ονομάζουν «ατροχάδο», οι ελιές που έχει προσβάλει ο δάκος της ελιάς δίνουν «σκουληκιασμένο» λάδι, που μπορεί σύντομα να ταγγίσει, και ο καρπός που μαζεύεται από το έδαφος υποβαθμίζει δραματικά την ποιότητα. Προσθέτει ότι τα λάδια από ορεινούς και ημιορεινούς ελαιώνες είναι πιο αρωματικά από τα λάδια των πεδινών και ότι τα ξηρά ασβεστολιθικά εδάφη δίνουν πιο λεπτόρευστο και πιο αρωματικό λάδι από τα βαριά εδάφη.

Πριν από τα ηλεκτρικά ελαιοτριβεία, τα χωριά άλεθαν τις ελιές τους με πέτρα. Στα παλιά ελαιοτριβεία, που συνήθως χτίζονταν σε πλατεία εκκλησίας ή σε μοναστήρι, μια βαριά μυλόπετρα γύριζε μέσα σε πέτρινη λεκάνη και ο ελαιοπολτός έμπαινε σε πλεχτά καλάθια, τα ζεμπίλια, που στοιβάζονταν κάτω από βαριές πέτρες ή σε πιεστήριο. Το Υφυπουργείο Τουρισμού αναφέρει αναπαλαιωμένα ελαιοτριβεία στον Λυθροδόντα, στο Παλαιχώρι, στη Χοιροκοιτία, στην Τόχνη και στην Καλαβασό. Το 2026, η Γιορτή της Ελιάς στην πλατεία του Αγίου Ιωάννη, χωριού της επαρχίας Πάφου, έγινε την Κυριακή 25 Οκτωβρίου, με παρουσίαση της εξαγωγής του λαδιού σε παραδοσιακό πετρόμυλο και πιεστήριο με ζεμπίλια. Το Υφυπουργείο Τουρισμού δημοσιεύει κάθε χρόνο τις ημερομηνίες των φεστιβάλ των χωριών, και ο κατάλογος για το 2027 δεν έχει δημοσιευτεί ακόμη.

Οι λέξεις πάνω στην ετικέτα υπόκεινται σε κανόνες. Σύμφωνα με τη νομοθεσία της ΕΕ (Κανονισμός 2022/2104), η ένδειξη «πρώτη πίεση εν ψυχρώ» μπορεί να αναγράφεται μόνο σε παρθένο ή εξαιρετικό παρθένο ελαιόλαδο από πρώτη μηχανική πίεση του ελαιοπολτού σε παραδοσιακό σύστημα με υδραυλικά πιεστήρια, σε θερμοκρασία κάτω από 27°C, και η ένδειξη «εξαγωγή εν ψυχρώ» μόνο σε λάδι που διαχωρίστηκε σε θερμοκρασία κάτω από 27°C με διήθηση ή φυγοκέντρηση. Το «εξαιρετικό παρθένο» είναι κατηγορία ποιότητας που επιβεβαιώνεται με εξετάσεις, όχι τρόπος έκθλιψης: ελεύθερη οξύτητα έως 0,8%, επιπλέον χημικά όρια και μια ομάδα δοκιμαστών που δεν εντοπίζει κανένα ελάττωμα και διακρίνει κάποιο φρουτώδες. Για το σπίτι, το Τμήμα Γεωργίας συστήνει καθαρά, αδιαφανή, ερμητικά κλειστά δοχεία σε σκοτεινό και δροσερό μέρος, ιδανικά στους 10 έως 15°C.

Η Κύπρος παράγει μόνο λίγες χιλιάδες τόνους λαδιού τον χρόνο, και η ξηρασία έχει μειώσει κι άλλο την ποσότητα. Σύμφωνα με τα στοιχεία του Διεθνούς Συμβουλίου Ελαιολάδου, η παραγωγή έπεσε από 4.800 τόνους το 2022/23 σε 2.800 τόνους το 2023/24, με 3.800 τόνους το 2024/25. Τον Νοέμβριο του 2025 ο Πολίτης ανέφερε ότι η νέα σοδειά ήταν μόλις το 20% μιας κανονικής χρονιάς, με το εξαιρετικό παρθένο ελαιόλαδο να πωλείται στα καταστήματα γύρω στα 7,50 EUR το λίτρο. Δεν υπάρχει προστατευόμενη ονομασία της ΕΕ για το κυπριακό ελαιόλαδο ή τις κυπριακές επιτραπέζιες ελιές.

Δεν γίνεται κάθε ελιά λάδι. Οι πρώιμες πράσινες ελιές τσακίζονται με πέτρα και μπαίνουν σε άλμη για να γίνουν τσακκιστές, που σερβίρονται με σπόρους κόλιανδρου, σκόρδο, ελαιόλαδο και λεμόνι, ενώ οι μαύρες ελιές συντηρούνται στο αλάτι και φυλάγονται σε μεγάλα βάζα για να κρατήσουν όλη τη χρονιά, σύμφωνα με το Visit Cyprus. Ελιές και ψιλοκομμένο κρεμμύδι, ζυμωμένα μέσα στη ζύμη του ψωμιού, δίνουν τις ελιόπιττες, που τρώγονται κυρίως τις περιόδους της νηστείας, όπως καταγράφει το Μουσείο Κυπριακών Τροφίμων και Διατροφής (Cyprus Food Museum). Το δέντρο διατρέχει και τη θρησκευτική ζωή: στην Κύπρο η Κυριακή των Βαΐων είναι η Κυριακή της Ελιάς, όταν πηγαίνουν κλαδιά ελιάς στην εκκλησία και αργότερα τα καθαγιασμένα φύλλα καίγονται ως θυμίαμα για προστασία από τα κακά πνεύματα, ενώ στα καντήλια των εκκλησιών καίγεται ελαιόλαδο επειδή δεν αφήνει καπνιά στις εικόνες και στις τοιχογραφίες. Στη σημαία της Δημοκρατίας, δύο κλαδιά ελιάς πλαισιώνουν το νησί.

Αν ζυγίζετε το ενδεχόμενο να μετακομίσετε στην Κύπρο, το Cyprus Decoded προσφέρει βοήθεια μετεγκατάστασης ώστε η εγκατάστασή σας να γίνει απλή υπόθεση.