Οι φοίνικες πλαισιώνουν πολλές από τις κλασικές εικόνες της Κύπρου, από το παραλιακό μέτωπο της Λάρνακας ως τη ζώνη των ξενοδοχείων στην Κάτω Πάφο, κι όμως σχεδόν όλοι φυτεύτηκαν από ανθρώπους. Οι περισσότεροι φοίνικες του νησιού ανήκουν σε τρία μόνο είδη: τη χουρμαδιά (Phoenix dactylifera), τον φοίνικα των Καναρίων (Phoenix canariensis) και τους φοίνικες βεντάλιες του γένους Washingtonia. Κανένας τους δεν είναι σπάνιος, όμως ο καθένας έχει τη δική του ιστορία και ένα μέρος όπου φαίνεται στα καλύτερά του.
Η χουρμαδιά καλλιεργείται εδώ και τόσο καιρό, που κανείς δεν ξέρει ακριβώς πού ή πότε πρωτοκαλλιεργήθηκε. Στην Κύπρο φυτεύεται συχνά στις πεδινές περιοχές, και στα ελληνικά τη λέμε φοίνικα ή χουρμαδιά. Ξεχωρίζει εύκολα από τον ξάδελφό της από τα Κανάρια: η χουρμαδιά συχνά φυτρώνει σε συστάδα, με αρκετούς κορμούς που βγαίνουν από το ίδιο ριζικό σύστημα, ενώ ο φοίνικας των Καναρίων έχει πάντα έναν μόνο κορμό.
Το ωραιότερο σκηνικό για χουρμαδιές είναι ο Τεκκές Χαλά Σουλτάν, στη δυτική όχθη της Αλυκής Λάρνακας. Ο επίσημος ηχητικός οδηγός του Visit Cyprus περιγράφει τον μιναρέ και τον τρούλο του να υψώνονται ανάμεσα σε ευκαλύπτους, κυπαρίσσια και, κυρίως, φοίνικες. Κατά την παράδοση, η Ουμ Χαράμ ήρθε στην Κύπρο με τις αραβικές επιδρομές του 647 ή του 649 και πέθανε εκεί όπου έπεσε από το μουλάρι της· το τέμενος βρίσκεται πάνω από τον τάφο της, και το συγκρότημα χτίστηκε σε φάσεις από το 1760 ως το 1817. Η είσοδος είναι δωρεάν και ο χώρος ανοίγει καθημερινά στις 08:30, κλείνοντας στις 17:00 από τις 16 Σεπτεμβρίου ως τις 15 Απριλίου και στις 19:30 το καλοκαίρι· μένει κλειστός ανήμερα τα Χριστούγεννα, την Πρωτοχρονιά και την Κυριακή του Πάσχα. Οι επισκέπτες βγάζουν τα παπούτσια τους πριν μπουν στο τέμενος, και τον χειμώνα, όταν η βροχή γεμίζει την αλυκή, τα φλαμίνγκο περνούν την εποχή στο νερό δίπλα του.
Το παραλιακό μέτωπο της Λάρνακας πήρε το όνομά του από τους φοίνικές του: Φοινικούδες στα κυπριακά σημαίνει «μικροί φοίνικες». Οι τοπικοί ιστορικοί τοποθετούν τους πρώτους σε έργα εξωραϊσμού της προκυμαίας που είχαν ολοκληρωθεί ως τις αρχές του 1922, επί δημαρχίας Φίλιου Ζαννέτου, με τα οποία διαπλατύνθηκε επίσης ο παραλιακός δρόμος και φτιάχτηκε πεζόδρομος. Οι χειμωνιάτικες φουρτούνες και η αλμύρα κατέστρεψαν πολλά από τα νεαρά δέντρα, γι' αυτό αντικαταστάθηκαν λίγα χρόνια αργότερα, και μια φωτογραφία του 1930 τα δείχνει ακόμη νεαρά. Σήμερα ο παραλιακός πεζόδρομος των 600 μέτρων κατά μήκος της Λεωφόρου Αθηνών, με φοίνικες και στις δύο πλευρές, είναι ο πιο διάσημος της Λάρνακας.
Ο φοίνικας των Καναρίων, που κατάγεται από τα Κανάρια Νησιά, είναι ο βαρέων βαρών της τριάδας: ύψος 10 έως 20 μέτρα, φτερωτά φύλλα μήκους 4 έως 6 μέτρων, και όταν οι κηπουροί κόβουν τα παλιά φύλλα, η βάση της κόμης μοιάζει με γιγάντιο ανανά. Μαζί με τη χουρμαδιά είναι και το κύριο θύμα του κόκκινου σκαθαριού των φοινίκων, ενός κοκκινοκαφέ σκαθαριού μήκους περίπου 3 εκ., του οποίου οι προνύμφες τρώνε τον φοίνικα από μέσα. Το σκαθάρι εντοπίστηκε για πρώτη φορά στην Κύπρο στις 20 Αυγούστου 2006, σε φοίνικα των Καναρίων στην επαρχία Λεμεσού, και ως τον Οκτώβριο είχε εμφανιστεί και στις επαρχίες Λάρνακας, Πάφου και Αμμοχώστου. Σύμφωνα με το Ινστιτούτο Γεωργικών Ερευνών, σήμερα απαντά σε όλο το νησί και έχει καταστρέψει εκατοντάδες φοίνικες, κυρίως φοίνικες των Καναρίων και χουρμαδιές. Ένας προσβεβλημένος φοίνικας των Καναρίων αναγνωρίζεται εύκολα: η κόμη του μαραίνεται και γέρνει προς τα κάτω σε σχήμα ομπρέλας.
Οι ψηλοί, λεπτοί φοίνικες με τα φύλλα σε σχήμα βεντάλιας είναι οι Washingtonia, που κατάγονται από τις ερήμους των νοτιοδυτικών Ηνωμένων Πολιτειών και του βορειοδυτικού Μεξικού. Ο φοίνικας του Μεξικού (Washingtonia robusta) φτάνει τα 25 μέτρα, και αν δεν τον κλαδέψει κανείς, τα ξερά του φύλλα κρέμονται γύρω από τον κορμό σαν πυκνή «φούστα». Στην Κύπρο έχουν αρχίσει να σπέρνονται μόνοι τους. Το 2022 ο βοτανολόγος Ralf Hand από το Βερολίνο ανέφερε ότι σπορόφυτα και νεαρά δέντρα Washingtonia είχαν παρατηρηθεί πρόσφατα σε αφθονία στις τουριστικές περιοχές της Κάτω Πάφου και στις γειτονικές κοινότητες, σε παρτέρια, ρείθρα, ρωγμές πεζοδρομίων και κοίτες ρεμάτων, και τον Δεκέμβριο του 2021 κατέγραψε δύο μικρά δέντρα, που πιθανότατα δεν τα φύτεψε κανείς, στην κοίτη ενός ρέματος δίπλα στη θάλασσα στην Πόλη Χρυσοχούς.
Και οι χουρμαδιές σπέρνονται πού και πού μόνες τους. Οι βοτανολόγοι γνωρίζουν από καιρό αυτοφυή δέντρα σε γκρεμούς, για παράδειγμα στον Άγιο Σωζόμενο της επαρχίας Λευκωσίας, και στις 17 Δεκεμβρίου 2021 ο Hand συνέλεξε ένα που φύτρωνε στον παραθαλάσσιο γκρεμό της Χλώρακας, λίγο βόρεια της Πάφου: την πρώτη καταγραφή του είδους στην Κύπρο που τεκμηριώνεται με δείγμα σε ερμπάριο. Ωστόσο δεν είναι γνωστοί αυτοσυντηρούμενοι άγριοι πληθυσμοί, γι' αυτό οι βοτανολόγοι κατατάσσουν εδώ τη χουρμαδιά ως «περιστασιακή»: ένα φυτεμένο δέντρο που πότε πότε ξεφεύγει στη φύση. Οι κήποι έχουν και μερικά σπανιότερα είδη: όταν ένας δεύτερος εχθρός των φοινίκων, ο σκόρος Paysandisia archon που ανοίγει στοές στους κορμούς, εμφανίστηκε το 2008, εντοπίστηκε σε χαμαιρώπες (Chamaerops humilis), νάνους φοίνικες (Phoenix roebelenii) και Washingtonia.
Έτσι, όταν κάνετε βόλτα κάτω από τους φοίνικες στις Φοινικούδες, περπατάτε κάτω από εκατό χρόνια πολεοδομίας και όχι μέσα στην άγρια φύση. Αν σκέφτεστε να κάνετε την Κύπρο σπίτι σας, η βοήθεια μετακόμισης μας μπορεί να αναλάβει τα πρακτικά, ενώ εσείς διαλέγετε το αγαπημένο σας κομμάτι ακτής.
