Τα Μουσεία Παγκυπρίου Γυμνασίου καταλαμβάνουν δώδεκα αίθουσες σε δικό τους κτίριο, στη γωνία των οδών Αγίου Ιωάννου και Θησέως, μέσα στα τείχη της παλιάς Λευκωσίας και ακριβώς δίπλα στο Παγκύπριο Γυμνάσιο, το παλαιότερο σχολείο μέσης εκπαίδευσης στην Κύπρο. Η είσοδος είναι ελεύθερη. Οι συλλογές μεταφέρθηκαν σε αυτό το κτίριο το 2007: η Εφορεία Ελληνικών Εκπαιδευτηρίων Λευκωσίας και οι γυμνασιάρχες και οι καθηγητές του σχολείου εξασφάλισαν τη στέγη τους, και το Ίδρυμα Αναστάσιος Γ. Λεβέντης στήριξε τη μεταστέγαση και εξακολουθεί να στηρίζει τη συντήρησή τους. Το ίδιο το σχολείο λειτουργεί ακόμη δίπλα και στεγάζει λύκειο, ολοήμερο γυμνάσιο και το Μουσικό Γυμνάσιο και Λύκειο.
Τι υπάρχει στις δώδεκα αίθουσες
Εκτός από τη Συλλογή Ιστορίας του Σχολείου, τα μουσεία περιλαμβάνουν αρχαιολογική συλλογή, νομισματική συλλογή και συλλογές παλαιών χαρτών και παλαιών όπλων, με χάρτες και όπλα κυρίως κυπριολογικού χαρακτήρα. Υπάρχει επίσης πινακοθήκη με έργα Κυπρίων ζωγράφων που δίδαξαν ή φοίτησαν στο σχολείο, καθώς και συλλογή φυσικής ιστορίας. Το έκθεμα που ξεχωρίζουν τα ίδια τα μουσεία είναι ο Ευλογών Χριστός, ένα ολόσωμο ανάγλυφο γοτθικής τέχνης που το χαρακτηρίζουν μοναδικό στην Κύπρο.
Οι φωτογραφίες του ίδιου του σχολείου από τις αίθουσες δείχνουν σχολικές στολές σε κούκλες, μεγεθυμένες φωτογραφίες τάξεων, μια έδρα καθηγητή, γυάλινες προθήκες με επιστημονικά όργανα, από ένα ορειχάλκινο τηλεσκόπιο και μια κρικωτή σφαίρα έως μια κινηματογραφική μηχανή προβολής, έναν ανατομικό σκελετό και μια προθήκη με θεατρικά κοστούμια για τη θεατρική παιδεία στο σχολείο. Οι αίθουσες είναι μικρές, με λευκούς τοίχους και ξύλινες οροφές, και οι επεξηγηματικές πινακίδες είναι στα ελληνικά και στα αγγλικά.
Από το Ελληνομουσείον στην Ελληνική Σχολή του Κυπριανού
Το σχολείο θεωρεί πρόδρομό του το Ελληνομουσείον, ελληνικό σχολείο που ίδρυσε στη Λευκωσία ο Αρχιεπίσκοπος Φιλόθεος το 1741. Ο Κυπριανός, που γεννήθηκε στον Στρόβολο το 1756, φοίτησε εκεί από το 1768 έως το 1771. Το 1808, σύμφωνα με πρακτικό στον Κώδικα της Αρχιεπισκοπής, ο μοναχός Ιωαννίκιος δώρισε το σπίτι του για τη δημιουργία σχολείου. Ως αρχιεπίσκοπος, ο Κυπριανός ίδρυσε την Ελληνική Σχολή με ιδρυτική πράξη που φέρει ημερομηνία 1ης Ιανουαρίου 1812 και σώζεται ολόκληρη με την υπογραφή του· αφιέρωσε τη Σχολή στην Αγία Τριάδα, και πρώτος δάσκαλός της ήταν ο Λεόντιος Μυριανθέας. Μετά τους διωγμούς του 1821, κατά τους οποίους ο Κυπριανός απαγχονίστηκε στις 9 Ιουλίου, η Σχολή διαλύθηκε. Ο Αρχιεπίσκοπος Πανάρετος την ίδρυσε ξανά το 1830, με επικεφαλής τον Ονούφριο Μικελλίδη· τα αγγλικά προστέθηκαν στα μαθήματα το 1887 και τα λατινικά το 1892.
1893: πλήρες γυμνάσιο, που ονομάστηκε Παγκύπριο το 1896
Ο Αρχιεπίσκοπος Σωφρόνιος Γ΄ έπαιξε καθοριστικό ρόλο στη μετατροπή της Ελληνικής Σχολής σε γυμνάσιο. Η ιδρυτική πράξη του γυμνασίου, της 16ης Μαΐου 1893, που την υπέγραψαν ο ηγούμενος της Μονής Κύκκου, 17 πολίτες και, τελευταίος απ' όλους, ο αρχιεπίσκοπος με κόκκινη μελάνη από κιννάβαρι, προέβλεπε τη σύσταση «Γυμνασίου ομοίου προς τα εν Ελλάδι υπάρχοντα». Το σχολείο έγινε εξατάξιο γυμνάσιο, αναγνωρισμένο από την ελληνική κυβέρνηση ως ισότιμο με τα σχολεία μέσης εκπαίδευσης της Ελλάδας, και τα εγκαίνιά του έγιναν στις 12 Δεκεμβρίου 1893, με πρώτο γυμνασιάρχη τον Ιωάννη Δέλλιο εκ Σερρών, ο οποίος το διηύθυνε έως το 1896. Το 1896 μετονομάστηκε σε Παγκύπριο Γυμνάσιο. Από τη δεκαετία του 1890 έως το 1935 λειτουργούσε παράλληλα ένα τμήμα κατάρτισης δασκάλων, το Παγκύπριο Διδασκαλείο, και στον ελληνοτουρκικό πόλεμο του 1897, 15 μαθητές του κατατάχθηκαν εθελοντές στον ελληνικό στρατό.
Η πυρκαγιά, η δωρεά ενός καπνοβιομήχανου και η Σεβέρειος Βιβλιοθήκη
Στις 25 Οκτωβρίου 1920 μια πυρκαγιά κατέστρεψε ολόκληρο το σχολείο, μαζί και την πρώτη του βιβλιοθήκη. Ο Ιωάννης Βεργόπουλος, καπνοβιομήχανος από τον Βόλο της Ελλάδας, χρηματοδότησε τότε νέο κτίριο: στις 27 Οκτωβρίου 1921 ανέλαβε ολόκληρη τη δαπάνη για πέντε αίθουσες διδασκαλίας, αίθουσα καθηγητών και προπύλαια, και στις 24 Ιανουαρίου 1922 πρόσθεσε άλλες τέσσερις αίθουσες διδασκαλίας, 5.000 λίρες συνολικά, όπως καταγράφει η Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια. Η κεντρική αυτή πτέρυγα στέκει ακόμη, με τέσσερις ιωνικούς κίονες κάτω από ένα αέτωμα: η ζώνη πάνω από τους κίονες αναγράφει με ελληνικά κεφαλαία το όνομα του σχολείου, και ο τοίχος πίσω τους φέρει τις λέξεις «Βεργοπούλειος Πτέρυξ».
Η Σεβέρειος Βιβλιοθήκη, στη νότια πτέρυγα του σχολικού συγκροτήματος, φέρει το όνομα του Δημοσθένη Σεβέρη, παλαιού μαθητή του σχολείου, ο οποίος δώρισε μεγάλα ποσά για το κτίριο και τον εξοπλισμό του και ήταν πρόεδρος της Τράπεζας Κύπρου από το 1926 έως το 1955. Με σχέδια του αρχιτεκτονικού γραφείου Αδελφών Μ. Μιχαηλίδη, η βιβλιοθήκη εγκαινιάστηκε στις 13 Μαρτίου 1949 με 13.000 τόμους, και οι συλλογές της περιλαμβάνουν παλαιότυπα, χειρόγραφα, κώδικες και χάρτες. Το 2021 ο διευθυντής του σχολείου ανέφερε ότι η βιβλιοθήκη διαθέτει περισσότερους από 80.000 τίτλους, ανάμεσά τους ένα εγχειρίδιο τυπωμένο το 1570. Στις 27 Ιανουαρίου 1956 μαθητές συγκρούστηκαν με τις βρετανικές δυνάμεις ασφαλείας στη βιβλιοθήκη, μια μέρα που το σχολείο θυμάται ως τη μάχη της Σεβερείου Βιβλιοθήκης· οι βρετανικές αρχές έκλεισαν το σχολείο, το οποίο άνοιξε ξανά τον Σεπτέμβριο του 1956. Οι αναγνώστες μπορούν να χρησιμοποιούν τη βιβλιοθήκη Δευτέρα έως Παρασκευή, 08:30 έως 14:30 (τηλ. 22 466718).
Η Κρύπτη των Φιλικών
Κάτω από το σχολείο βρίσκεται ένας πέτρινος καμαροσκεπής θάλαμος, τον οποίο, όπως αναφέρει το σχολείο, κατασκεύασαν πριν από περίπου έξι αιώνες οι Βενεδικτίνοι μοναχοί ενός φραγκικού μοναστηριού που βρισκόταν στον χώρο, πιθανώς ως στέρνα ή ως οινοποθήκη. Η παράδοση τον συνδέει με τη Φιλική Εταιρεία, τη μυστική οργάνωση που προετοίμασε την Ελληνική Επανάσταση του 1821: λέγεται ότι ο Κυπριανός φιλοξένησε τους απεσταλμένους της στο σχολείο και όχι στην Αρχιεπισκοπή, για να μην κινήσουν υποψίες. Το απομνημόνευμα που παραθέτει το σχολείο, η αφήγηση του Γεωργίου Κηπιάδη που τυπώθηκε στην Αλεξάνδρεια το 1888, μιλά μόνο για ένα δωμάτιο της «παρακειμένης Ελληνικής σχολής». Μια μαρμάρινη πλάκα που τοποθέτησε στις 9 Ιουλίου 1954 ο Ελληνικός Πνευματικός Όμιλος Κύπρου, και την οποία αποκάλυψε ο Αρχιεπίσκοπος Μακάριος Γ΄, θυμίζει εκείνη τη φιλοξενία, και το σχολείο χαρακτηρίζει τον θάλαμο, γνωστό ως Κρύπτη των Φιλικών, τον ιερότερο χώρο του. Βρίσκεται μέσα σε σχολείο που λειτουργεί κανονικά, γι' αυτό ρωτήστε στα μουσεία αν είναι δυνατό να τον δείτε.
Διάσημοι μαθητές
Ο Μακάριος Γ΄, μετέπειτα αρχιεπίσκοπος και πρώτος Πρόεδρος της Κυπριακής Δημοκρατίας, γράφτηκε στην τέταρτη τάξη του σχολείου το 1933, σε ηλικία 20 ετών, και αποφοίτησε το 1936. Ο Χριστόφορος Πισσαρίδης, που γεννήθηκε στη Λευκωσία στις 20 Φεβρουαρίου 1948, μοιράστηκε το Βραβείο Οικονομικών Επιστημών της Sveriges Riksbank για το 2010, το Νόμπελ Οικονομικών, με τους Πίτερ Ντάιαμοντ και Ντέιλ Μόρτενσεν, και το αυτοβιογραφικό του κείμενο για το Νόμπελ αναπαράγει το απολυτήριό του από το Παγκύπριο Γυμνάσιο. Ο Δημοσθένης Σεβέρης, ο ευεργέτης της βιβλιοθήκης, ήταν επίσης μαθητής του σχολείου.
Επίσκεψη, πρόσβαση και τι υπάρχει δίπλα
Τα μουσεία είναι ανοιχτά Δευτέρα, Τρίτη, Πέμπτη και Παρασκευή από τις 09:00 έως τις 15:30, Τετάρτη από τις 09:00 έως τις 17:00 και Σάββατο από τις 09:00 έως τις 13:00. Είναι κλειστά τις Κυριακές και τις δημόσιες αργίες, και η είσοδος είναι ελεύθερη. Το ωράριο μπορεί να αλλάξει, γι' αυτό επιβεβαιώστε το πριν πάτε: τηλεφωνήστε στο +357 22 466014 ή στείλτε email στο [email protected]. Η είσοδος βρίσκεται στην οδό Θησέως: περπατήστε ως το τέλος της οδού Αγίου Ιωάννου και στρίψτε δεξιά.
Με τα πόδια, τα μουσεία απέχουν περίπου 14 λεπτά από το νότιο άκρο της οδού Λήδρας και 16 έως 17 λεπτά από την πλατεία Σολωμού ή την πλατεία Ελευθερίας. Το λεωφορείο L1 της NPT, κυκλική γραμμή με αφετηρία την πλατεία Σολωμού, σταματά στη στάση Ερμού, 3 λεπτά με τα πόδια, κάθε 30 έως 60 λεπτά από τις 05:45 έως τις 21:15, κάθε μέρα· ελέγξτε το τρέχον δρομολόγιο πριν ξεκινήσετε. Οι οδηγοί μπορούν να χρησιμοποιήσουν τον δημοτικό χώρο στάθμευσης Πενταδακτύλου (54 θέσεις), 2 λεπτά με τα πόδια, ενώ τα πούλμαν αφήνουν τις ομάδες στο Μνημείο Ελευθερίας, στον προμαχώνα Ποδοκάταρο, από όπου είναι ένας εύκολος περίπατος περίπου 6 λεπτών.
Στην ίδια πλατεία βρίσκονται και άλλα αξιοθέατα. Ο παλαιός καθεδρικός Ναός του Αγίου Ιωάννου του Θεολόγου, 2 λεπτά μακριά, έχει ελεύθερη είσοδο και είναι ανοιχτός Δευτέρα έως Παρασκευή από τις 09:00 έως τις 15:00 και Σάββατο από τις 09:00 έως τις 12:00· τις τέσσερις μεγάλες εικόνες του τέμπλου του τις ζωγράφισε ο Κρητικός αγιογράφος Ιωάννης Κορνάρος το 1795 και το 1797. Το Μουσείο Αγώνος, απέναντι από το σχολείο, έχει ελεύθερη είσοδο και είναι ανοιχτό τις καθημερινές από τις 08:00 έως τις 14:30. Στο Μουσείο Λαϊκής Τέχνης, στην Παλαιά Αρχιεπισκοπή, η είσοδος κοστίζει περίπου 2 ευρώ· τηλεφωνήστε στο 22 432578 για να επιβεβαιώσετε το ωράριο πριν πάτε. Το Βυζαντινό Μουσείο του Ιδρύματος Αρχιεπισκόπου Μακαρίου Γ΄, 3 λεπτά μακριά, άνοιξε ξανά στις 18 Μαρτίου 2025 μετά από πέντε χρόνια ανακαίνισης και λειτουργεί Τρίτη έως Σάββατο από τις 09:30 έως τις 17:00, με εισιτήριο 7 ευρώ. Τα περισσότερα από αυτά κλείνουν τις δημόσιες αργίες. Για ένα ακόμη μικρό μουσείο μέσα στα τείχη, δείτε τον οδηγό μας για το Ταχυδρομικό Μουσείο Κύπρου, κι αν η Λευκωσία σάς βάλει σε σκέψεις για μια μεγαλύτερη παραμονή, η βοήθεια μετεγκατάστασης μας είναι εδώ όποτε τη χρειαστείτε.
